دوشنبه ۱۵ خرداد ۱۴۰۲
 

آخرین مطالب

خارگ یا خارک؟ مسئله این است!

محمد ولی‌زاده | مدیر‌مسئول و سردبیر |
خارگ یا خارک؟ مسئله این است!

شاید برای شما هم این سوال پیش آمده که بالاخره نام جزیرهای که زمینشناسان عمر آن را یک میلیون سال ذکر کردهاند و 14 هزار سال است که در شمال خلیج فارس سر از آب بیرون آورده، «خارگ» است یا «خارک»؟! (البته که موضوع بحث ما نام این جزیره در قرنهای اخیر است؛ چه بسا در 21 قرن پیش که برای اولین بار نام این جزیره در جایی ذکر شده، «آراکیا» (Aracia) یا ایکاره (Icara) نامیده میشده است.)

اگر دقت کرده باشید، این سالها هر وقت که صحبت از این جزیره میشود، متاسفانه هر کس به سلیقهی خود یکی از این دو نام را بر زبان میآورد و مثل هر شهر، بندر و جزیرهی دیگری، اجماع واحدی بر تلفظ نام آن وجود ندارد! شاید جالب و در عین حال عجیب باشد اگر بگویم همین امروز هم در برخی از جاهای این جزیره، هر دو نام را بر در و دیوار میبینید و گویا انگیزه و تلاشی برای یکسانخوانی و یکساننویسی نام آن وجود ندارد! 

برای رسیدن به پاسخی درخور و روشن، بهتر است سری به تاریخ و بهخصوص کتب نوشتهشده در حوزهی جغرافیا بزنیم و ببینیم پیشینیان ما، این جزیرهی مرجانیِ زیبا را به چه نامی میخواندهاند.

ابوریحان بیرونی، یکی از نخستین دانشمندان و تاریخنویسانی است که هرچند خود این جزیره را محلی مینامد که دُرّ یتیم از آن بیرون میآید (و قد قیل ان الدرّهالیتیمه اخرجت من هناک / کتاب «الجماهر فی معرفهالجواهر»)، اما به نویسندهی قرن سومیِ پیش از خود، ابواسحاق فارسی، اشاره میکند که آن را «خارک» نامیده است. نویسندهی «حدود العالم من المشرق الی المغرب»، ابن خردادبه (جغرافیدان و تاریخنویس قرن سوم در کتاب «المسالک و الممالک»)، ابن حوقل و ابن بلخی در «فارسنامه»، همگی نام این جزیره را «خارک» ضبط کرده‌‌اند. بعدها و در قرن هفتم، یاقوت حموی، تاریخنویس و جغرافیدان عربزبانِ یونانیتبار، در کتاب مشهور خود «مُعجمالبُلدان»، اِعراب کلمهی «خارک» را هم مینویسد و آن را به فتح حرف «ر» میآورد. دو قرن که جلوتر میرویم، حمدالله مستوفی، در کتاب «نزههالقلوب»، «خارک» را با همین املا می‌‌نویسد و حتی تا دو سه قرن بعد از آن، تفاوتی در ضبط نام جزیرهی خارک دیده نمیشود.

برخی از پژوهشگران در تایید تلفظ یا نگارش نام خارک، به دو مورد اشاره کردهاند: 1ـ مردمان جنوب، ازجمله اهالی این جزیره، خرمای نارس را «خارک» (Kharak) مینامند و ازاینرو پژوهشگران معتقدند که نام جزیره میتواند برگرفته از همین کلمه باشد. 2ـ در این جزیره، سنگهایی وجود دارد که پیشینیان آن را سنگ خارا مینامیدهاند و این مورد نیز میتواند دلیلی بر نامگذاری جزیره باشد. به فرهنگ «برهان قاطع» هم که رجوع کنیم، میخوانیم: «خارک بر وزن تارک، تصغیر خاراست و نوعی از خرما هم هست... خاره بر وزن پاره، به معنی خاراست و سنگ خارا هم گویند.»

از دو قرن پیش و با نگارش کتابهای «فارسنامه ناصری» اثر حاج میرزاحسن حسینی شیرازی و «آثار عجم» (یا «شیرازنامه») تالیف فرصتالدولهی شیرازی است که نام جزیره به شکل «خارگ» هم نوشته میشود؛ نامی که برخی بر این باورند، به دلیل ادای راحتتر، مورد استفادهی اغلب مردمان منطقهی جنوب کشور و خود اهالی جزیره نیز بوده و هست.

از همهی اینها که بگذریم، به چند دلیل عنوان «خارگ» برای این جزیره نام درستتری است؛ نخست اینکه ساکنان جزیره، آن را «خارگ» (با سکون حرف «ر») تلفظ میکنند و مینویسند و اعتقادی به نام «خارک» ندارند. همین باعث شده که برخی جهانگردان و نویسندگان غربی که در یکیدو قرن اخیر از این جزیره دیدن کردهاند، در نوشتهها و گزارشهای خود، هنگام اشاره به این جزیره، اغلب همان «خارگ» را به کار ببرند. دیگر اینکه در همسایگی و چندمایلی این جزیره، جزیرهای کوچکتر وجود دارد که آن را «خارگو» مینامند. از آنجا که در لهجههای مختلف مردم بوشهر و جنوب کشور، ضمه یا «واوِ» اشباعشده، نشانهی تصغیر و حتی در مواردی کوچکشمردن کسی یا چیزی است، جزیرهی خارگو (که هیچوقت و هیچجا، «خارکو» به کار نرفته است)، میتواند همان خارگِ کوچک باشد و دلیلی دیگر بر درستی نام جزیرهی خارگ. و آخر اینکه واقعشدن این جزیره در خلیج فارس و سرزمین پارس، نامی فارسی میطلبیده است. شاید با کشف کتیبهی هخامنشی در جزیره که قدمت آن به دو هزار و 500 سال قبل برمیگردد و قدیمیترین سند مکتوبی به حساب میآید که با خط میخی فارسی باستان، نشان از قلمرو حکومت ایرانیان بر آبراههی خلیج فارس میدهد، ایمان بیاوریم که نام درست این جزیره، «خارگ» است و نه خارک!   |

۲۵ تیر ۱۴۰۱ ۰۸:۰۲