دوشنبه ۲ خرداد ۱۴۰۱
 

آخرین مطالب

به جست‌وجوی معنای توسعه در دلِ یک شهر ـ ‌دریا

400 سال بعد از بندر عباس‌شدن

| سعید برآبادی | روزنامه‌نگار |
400 سال بعد از بندر عباس‌شدن
 
 اشاره   یکصدسال پیش، یکی از نوادگانِ هدایت‌قلی‌خان اعتضادالملک در خاطراتش جمله‌ای را به یادگار گذاشت که آن را می‌توان حاصلِ زیستن در جغرافیای توسعه دانست: «کلمات در زمان‌های مختلف، معانی مختلف می‌گیرند.» اعتبارِ این جمله‌ی صادق هدایت، نوه‌ی یکی از سیاسیون استراتژیک دربارِ قاجاری تا جایی‌ است که امروز دانشی تازه برای واکاوی و معنابخشیدن به کلمات در حال شکل‌گیری ا‌ست. راهکاری که تلاش دارد با بازتعریف کلمات، معنای آن را به دور از شعارزدگی، تغییرات احتمالی و به‌معنای روزآمد آن در اختیار مخاطبانی قرار دهد که یا برای اولین بار با آن مواجه می‌شوند (مانند نسل جدید) و یا از مواجه‌ی تکراری با آن خسته شده‌اند (همچون بخش عمده‌ای از جامعه). بازوی جمع‌آوری میدانی این خرده‌دانش‌ها، رسانه‌ها هستند؛ درست مثل همین نشریه‌ی «بندر و دریا» که در آستانه‌ی 40سالگی عمرِ خود نگاهی متفاوت به مقوله‌ی «توسعه» کرده و  به سراغ گشودنِ پرونده‌ی آن رفته است. بگذارید در همین قدم نخست، بگوییم آن‌چه قرار است از این پس در لابه‌لای این صفحات بخوانید، چه نسبتی با «بندر و دریا» دارد.

از خاطره‌ی جاده‌ی ادویه و پل لاتیدان تا رونق امروز

بر اساس اسناد تاریخی 400 سال پیش در همین ایام، شاه‌عباس صفوی تصمیم گرفت بر جغرافیایی که امروز نام بندر عباس دارد، نامِ خود را بگذارد. این نخستین اقدام در مسیر مدنیت و شهرنشینی بندر عباس نبوده، اما می‌توان آن را سرآغاز تحول و توسعه‌ی زندگی ساحل‌نشینان گمبرون دانست که بعدها به الگویی برای توسعه‌ی دیگر سواحل جنوبی و شمالی کشور بدل شد. هم‌زمان با تحولات زیرساختی شهر، تاریخِ سیاسی بندر عباس هم دستخوش تحولاتی می‌شود. تجارِ بومی که اولین اقتصاددانان و مروجانِ فرهنگ توسعه هستند، دستاوردهای خود را از سواحل، بنادر و کشورهای اطراف، با خود به این شهر می‌آورند و گردونه‌ی تحولات، سرعتی چشمگیر به خود می‌گیرد. حالا کالاهای حاضر در اسکله‌ها نیاز به انبارسازی، حمل‌ونقل و فراوری دارند، تشکیلات بندری در اطراف اسکله‌ها شکل می‌گیرد و جاده‌ی ادویه با پل تاریخی «لاتیدان» سر از خاک بیرون می‌آورد. قدم بعدی، افزایش زیرساخت‌های تجاری است، از گمرک و تشکیلات آن گرفته تا شیلات و پرورش میگو. در همین سال‌هاست که رونقِ تجارت دریایی بندر عباس با افزایش تعداد کشتی‌ها و میزان تخلیه و بارگیری، دوچندان می‌شود تا جایی که در بحبوحه‌ی جنگ تحمیلی، قرعه به نام این شهر می‌افتد تا از این پس، راهِ سخت بنادر آبادان و خرمشهر را برعهده بگیرد.

 

پسکرانه‌ای برای ایران

جشنِ 400سالگی بندر عباس را بهانه کرده‌ایم تا به جغرافیای اقتصادی‌ترین استان کشور برویم و نسبت توسعه‌ی آن را با اقتصادِ دریامحور بسنجیم. این مسیر، مسیر تازه‌ای‌ است که در آن تلاش کرده‌ایم هم‌زمان که شنونده، بیننده و منتقل‌کننده‌ایم، در دلِ شهر و مردمانش، به جست‌وجوی معنای واژه‌ی توسعه باشیم. استانی که بر اساس شعارها به‌عنوان اقتصادی‌ترین استان کشور شناخته می‌شود تا به امروز چه مفهومی از «توسعه» را شناخته، با چالش‌های آن چگونه مواجه شده و بعد از 400 سال برای آینده خود چه برنامه‌ای در سر می‌پروراند؟ نمونه‌ی موردی ما در این کاوش شهر بندر عباس است؛ شهری که شهریتِ خود را مدیون قرارگرفتن در بهترین نقطه جغرافیایی خلیج فارس می‌داند و از این رهگذر، سرسلسله‌دارِ تجارتِ دریایی در دنیای قدیم و ایران کنونی ا‌ست. این شهر چگونه ساخته شده و در این 400 سال چطور توانسته میراثش ـ از زمین و جاده‌ی ترانزیتی گرفته تا دریا و صنعتگرانش ـ را حفظ کند و افزایش ببخشد؟ آیا این مسیر، با توجه به مولفه‌های توسعه در بندر عباس، سرعتِ مطلوبی داشته یا خیر؟ بر این اساس بندر عباس را می‌‌توان یک «شهر ـ دریا» دانست، شهری که شهریت خود را مدیون دریاست و از سوی دیگر، خود، پسکرانه‌ای برای تمام مبادلات تجاری و کالای کشور است.

 

چهار دهه ثبات و رونق

در طول چهار دهه‌ی اخیر، استان هرمزگان و به‎ویژه مرکزِ آن، تحولات متفاوتی را پشت سرگذاشته است. بندری که روزی قرار بود بخشی از تجارتِ دریایی ایران را در حوزه‌ی خلیج فارس و دریای عمان بر عهده داشته باشد، حالا عهده‌دارِ بخشی از زنجیره‌ی تامین کالاهای اساسی است و یکی از مهم‌ترین و حساس‌ترین نقاطِ روی نقشه‌ی دنیا. هرمزگانی‌ها جنگ تحمیلی را نه فقط در شهرهای خود به چشم دیدند بلکه تا سال‌ها پس از آن نیز، برای دفاع از نامِ خلیج همیشه فارس و امنیت تنگه‎ی هرمز جنگیدند. در همین سال‌هاست که بندری‌ها احساس می‌کنند آرام‌آرام از زنجیره توسعه جدا می‌شوند و نصیبِ اندکی از سودِ سرشاری که به کشور می‌رسانند، می‌برند. بر همین اساس است که بندر عباس می‌تواند ما را به راهبردی در زمینه‌ی توسعه‌ی بنادر کشور برساند؛ چه این استان در طول این سال‌ها فراز و فرودهای فراوانی را پشت سرگذاشته، مدل‌های مختلف توسعه را دیده و اکنون آماده است تا مدل توسعه‌ی خود را بر مبنای داشته‌ها و یافته‌ها کنار هم بچیند.

 

بخش‌های پرونده

400ساله‌شدنِ نام‌گذاری بندری تاریخی آن هم به نام پادشاهی که جز در کتب‌ تاریخی، زیست دیگری ندارد، برای ما صرفا یک بهانه‌گیری ژورنالیستی نیست. تاریخِ شهریتِ بندر عباس محدود به جغرافیای آن شهر و آن تکه از کشور نمی‌شود و حتی شاید بتوان گفت که این 400 سال، قدمتِ فعالیت‌های توسعه‌گرا در بنادرِ توسعه‌یافته‌ی امروز ایران باشد. به‌معنای دیگر، حدودا 400 سال است که ایرانیان دریافته‌اند، باید برای اداره‌ی شهرهای حاشیه‌ی دریا، سازوکاری متفاوت داشته باشند و به همان نسبت، آینده‌ی این شهرها را بیش از پیش به دریا و زیست آن پیوند بزنند. بندر عباس در طول این 400 سال، آرام‌آرام به دریا توجهی متفاوت پیدا کرده است؛ در ابتدای راه برای تسهیل در امر تجارت، در قدم بعدی بدل‌شدن به مهم‌ترین بندر تجاری ایران و اکنون در سودای توسعه‌ای دیگر. 

ساختار و ماهیت مجله‌ی «بندر و دریا»، ما را در برابر چند محور توسعه‌ی بندر عباس قرار می‌دهد. توسعه‌ی دریایی که در ابتدای فهرست‌ قرار دارد، زاده‌ی جغرافیا و ماهیتِ این شهر بندری است. در این بخش به سراغ بخش‌های مختلف دریایی رفته‌ایم و پای صحبت مدیرکل بنادر و دریانوردی استان هرمزگان نشسته‎ایم تا از نقش این نهاد دولتی در نقشه‌ی راه توسعه‌ی استان بدانیم. پس از آن کارشناسان و مدیرانِ حوزه‌ی دریا و دریانوردی از پارادایم‌های توسعه دریایی و چالش‌های آن در بندر عباس گفته‌اند. محورِ دوم را محور اقتصادِ دریایی قرار داده‌ایم. اهمیت اقتصادِ دریایی در بندر عباس، بدون هیچ شک و شبهه‌ای قابل درک است، اما این اقتصادِ دریامحور چطور می‌تواند زمینه‌ی توسعه را فراهم کند و چرا تاکنون این مهم با تاخیراتی همراه بوده؟ قدمِ سوم، جست‌وجو در محورِ توسعه‌ی فرهنگی و فرهنگ توسعه است. فرهنگِ بندر عباس متاثر از عوامل مختلفی است که در مسیر توسعه، جلوه‌گری‌ها و اثرگذاری‌های مختلف داشته‌اند. تفکیک آن‌ها از یکدیگر، کالبدشکافی فرهنگی مردم این خطه از کشور را به‌دنبال خواهد داشت و امید است از میان آن بتوان راهبردهایی هرچند کوچک برای توسعه‌ی بندر عباس جست. بخشِ واپسین این پرونده، به شهرِ دریایی بندر عباس اختصاص دارد؛ شهرِ تجار و کشتی‌هایشان، شهرِ صیادان کهنه‌کار، شهری که از نشانه‌های فرهنگی و توسعه‌ای (چون ساختِ اولین مدارس کشور) تا حضور در اصلی‌ترین شریانِ جاده‌ای تجارت کشور در سال‌های دور را در کارنامه‌ی خود دارد؛ «جاده‌ی ادویه»! سخن‌گفتن از شهر بندر عباس بدون نگاه به تاریخ آن و بررسی جایگاه تاریخی‌اش در نزدِ تئوریسین‌های توسعه‌ی چهار قرن اخیر ممکن نیست؛ از‌این‌رو تلاش کرده‌ایم از منظری متفاوت به بیان هر کدام از این گفتمان‌ها بپردازیم.

 

پیش به‌سوی توسعه‌ی همه‌جانبه

اطلاعات این پرونده همگی یا در منبع یا در شیوه‌ی دست‌چینی و کنار هم قرارگرفتن یا در هر دو، دست اول هستند. عمده‌ی آن‌ها در میدان و در گفت‌وگو با عناصر کلیدی شهر و استان تهیه شده‌اند و بخش دیگر حاصلِ پیمایش و گفت‌وگو با مردمان این شهر است. اطلاعات تخصصی و آماری را به کارشناسان و مدیرانِ حوزه‌اش سپرده‌ایم و سعی کرده‌ایم یافته‌های تاریخی مرتبط با بندر عباس را از منابع و مسیرهای معتبر، این‌جا و یکجا کنار هم قرار دهیم تا واقعیت چندبعدیِ هویت بندر عباس، پیش چشم شما ترسیم شود. در این میان، پرونده‌ی این شماره، مصاحبه‌ای ویژه با معاون توسعه‌ی اقتصادی استاندار هرمزگان نیز دارد که می‌توان آن را نگاه و خاستگاه دولتِ جدید به موضوع دریا دانست. اهمیت این مصاحبه به این خاطر است که برای اولین بار، مقامی از سوی دولت، اعلام می‌کند که حاکمیت به دریا چطور نگاه می‌کند و نقش آن را در مسیر توسعه‌ی کشور و به‌خصوص استان‌های ساحلی تا چه حد جدی گرفته است. در مجموع اگر توانسته باشیم معنای توسعه را در جغرافیای امروز بندر عباس بازتعریف کنیم و تعدادی از مخاطبان این نشریه، با آن هم‌سو شوند، می‌توانیم خوشبین باشیم که نقشه‌ی راهی پیش روی توسعه بندر عباس قرار داده‌ایم که نه‌تنها از دلِ خود این شهر و مطالبات مردمش به وجود آمده، بلکه با تکیه بر اسناد بالادستی، توسعه‌ی همه‌جانبه، از درون و با تاکید بر بوم و جغرافیا، اقلیم و محیط زیست و مردمان این شهر و استان را رقم خواهد زد.   |

۱۷ فروردین ۱۴۰۱ ۱۵:۰۰