شنبه ۲۷ شهریور ۱۴۰۰
 

آخرین مطالب

مروری بر داستان کوتاه «دریا خانه من است» نوشته‌ی پرویز حسینی

جنگ، دریا، دلهره

سارا خاک‌زاد| نویسنده|
جنگ، دریا، دلهره
داستان کوتاه «دریا خانه من است» یک داستان واقع‌گراست که موقعیت شهر ـــ بندری را در زمان ورود اشغالگران روایت می‎کند. راویِ داستان، نوجوانی با کانون روایت درونی است که به‌صورت اول‌شخص، وقایع را بازگو می‌کند. در آغاز داستان، توصیف به‌گونه‌ای است که خبر از وقوع اتفاقی غم‌بار و هول‌انگیز می‌دهد و همین مسئله، حس کنجکاویِ خواننده را برمی‌انگیزد و همچنین به تعلیق داستان می‌افزاید: «شب به روی دریا بال می‌‌کشید. در آسمان رعد می‌غرید و بوتیمارها غصه می‌خوردند...» گفت‌وگوهای داستان با لهجه‌ی محلی و جنوبی است که باعث می‎شود خواننده، حس صمیمیت و نزدیکیِ بیشتری به داستان و موضوع آن پیدا ‌کند. راوی روایت می‌کند که هر شب دایی‌ها و عموها در خانه‌شان جمع می‌شوند و راجع به اخبار و اتفاقاتی که در شرف وقوع است، صحبت می‌کنند: «کار هر شب است. دایی‌ها و عموهایم دور هم جمع می‌شوند و مبادله‌ی خبر می‌کنند...» راوی هر آن‌چه در اطرافش رخ می‌دهد و هر آن‌چه از دیگران می‌شنود را بازگو می‌کند. همه‌ی واکنش‎ها و گفت‎وگوها ناشی از حمله‌ی تجاوزگران به بندر است و این‌گونه جهان داستانیِ اثر تا انتها، فضایی مملو از غم و ترس و دلهره پیش روی خواننده قرار می‌دهد. ایجاز داستان مناسب است و نویسنده در این اثر به زیبایی و درستی با توصیفات بجا، صحنه‌پردازی کرده و سبب شده تا ضرباهنگ داستان کُند شده و به این ترتیب خواننده ماجراها را درک کرده و با وقایع و شخصیت‌ها آشنا ‌شود‌. این توصیفات به‌خوبی فضای بندر را برای خواننده ترسیم می‌کند: «... خیزاب‌ها هیاهو می‌کردند و طوفان در راه بود. قایق‌ها در کناره‌ی ساحل تکان می‌خوردند، اما دکل‌هایشان محکم ایستاده بودند. فانوس‌های دریایی از آن دورها کورسو می‌زدند و از روزنه‌ی کلبه که به آن‌ها نگاه می‌کردی، مثل ستاره به نظر می‌آمدند.»
زمان روایت داستان، شب است و رویدادهای داستان طبق توالی زمانی هم‌زمان با روایت راوی رخ می‌دهند. راوی در خلال گفت‌وگوها گاه به خواب می‌رود و رویا می‌بیند و از آن‌جا که همه‌ی ذهن و دغدغه‌اش ورود متجاوزگران و مبارزه و دفاع از خلیج و بندر است، رویاهایی هم که می‌بیند، پیرامون همین مسائل است و راوی در این رویاها در نقش قهرمانی ظاهر می‌شود که با اشغالگران می‌جنگد. همچنان‌که فروید معتقد بود که آرزوهای واپس‌مانده موجب رویادیدن می‌شوند، در این اثر هم آرزوها و حسرت راوی در قالب رویا بروز پیدا می‌کند: «از بالا که به شبح کشتی‌ها خیره می‌شوم، سینه‌ی آن‌ها را نشانه می‌گیرم. موتورها را خاموش می‎کنم و برای آخرین‌بار به آسمان بندر و دریا و خلیج نگاهی می‌کنم و به عقاب فلزی‌ام. دریا خانه‌ی من است. نمی‌گذارم که دستی پلید آلوده‌اش کند...»
داستان کوتاه «دریا خانه‎ی من است»، داستانی خطی است که اتفاق یا تحولی در آن رخ نمی‌دهد. ما تنها با برشی از موقعیت مردم بندر در بحبوبه‌‌ی ورود اشغالگران آشنا می‌شویم و با ترس‌ها، نگرانی‌ها و اضطراب‌هایشان. همچنین با این نکته مهم و اساسی برخورد می‌کنیم که دریا و خلیج برای ساحل‌نشینان بسیار حیاتی و باارزش است تا جایی که عموایوب می‌گوید: «... دریا مال خودمونه. نباید بذاریم از دستمون بره. دریا ناموس بندره.» پربیراه نیست اگر بگوییم دریا حیات و همه‌چیز بندرنشینان است. روزیِ مردم بندر از دریاست، کار و حرفه‌ی آن‌ها از دریاست و وقتی خطری دریا و ساحلشان را تهدید می‌کند، گویی همه‌ی زندگی آن‌ها تحت‌الشعاع قرار می‌گیرد.
در جایی از داستان، راوی تشبیهی می‌آورد با این مضمون که سه شبح ترسناک مثل «آل» روی آب حرکت می‌کنند. نویسنده با آوردن «آل»، به‎نوعی به باور و فرهنگ مردم آن خطه اشاره‌ای گذرا می‌کند. آل ازجمله موجودات افسانه‌ای است که ریشه‌ای عمیق در باورهای مردم جنوب ایران دارد.
نکته‌ی قابل تامل دیگر، تکرار عدد سه در این داستان است: «... وقت سربازی‌اش بود. سه روز دیگر راهی می‌شد...» در جایی دیگر: «دریا، خلیج، بندر؛ این سه کلمه را مدام می‌شنوم و آن‌قدر در ذهنم چرخ می‌خورند که دیگر سرما را حس نمی‌کنم و صدای باران را.» و یا: «سه تا مشعل را روشن می‌کنم و‎ به میان آب‌ها پرتاب می‌کنم...» عدد سه، یادآور تثلیث، رقمی مقدس و حرمت‌دار و به‌نوعی یک عدد کهن‌الگویی است که بارها در این داستان کوتاه مورد استفاده قرار گرفته است.
در خاتمه باید گفت که داستان کوتاه «دریا خانه من است»، همان‌طور که از نام آن هم پیداست، از اهمیت دریا برای مردم جنوب و ساحل‌نشینان می‌گوید؛ از این‌که اگر دریا و خلیج که در واقع خانه و پناه مردم بندر به حساب می‌آید، مورد تهدید قرار گیرد، همگی از زن و مرد و پیر و جوان، با جان و دل و با تمام وجود از آن دفاع می‌کنند تا خاک و شاه‌رگ حیاتشان، یعنی دریا، مورد تعرض قرار نگیرد. |
۷ شهریور ۱۴۰۰ ۱۵:۲۷