سه شنبه ۲۵ خرداد ۱۴۰۰
 

آخرین مطالب

بحران قره‌باغ و صادرات نفت و گاز خزر؛ برنده کیست؟

محمود خاقانی | کارشناس بین‌المللی انرژی
بحران قره‌باغ و صادرات نفت و گاز خزر؛ برنده کیست؟
 اشاره   پس از فروپاشی شوروی سابق، آمریکا و اروپا برای دورزدن روسیه و ایران، طرح‌های مختلفی برای مسیر صادرات نفت خام و گاز طبیعی آسیای مرکزی، حوزه دریای خزر و قفقاز مطرح کردند. در سال 1371 (1992 میلادی)، سلیمان دمیرل نخست‌وزیر وقت ترکیه با ابوالفصل ایلچی‌بیک، رهبر جبهه خلق آذربایجان که در ماه می ۱۹۹۲ آقای مطلب‌اف، رهبر حزب کمونیست را با حمایت ترکیه برانداخت و در باکو زمام امور را به دست گرفت، توافقی برای صادرات نفت و گاز جمهوری آذربایجان از مسیر ترکیه امضا کرد. 
در آن دوران، حیدر علی‌اف، حاکم جمهوری خودمختار نخجوان بود و توانست درسال 1372 (1993) زمام امور را در باکو به‌دست بگیرد و ایلچی‌بیک به ترکیه گریخت. متعاقبا حیدر علی‌اف، قرارداد احداث خط لوله صادرات نفت خام دریای خزر از مسیر ترکیه را در سال 1372 (1993) با ترکیه امضا کرد، اما جنگی که در قره‌باغ از سال 1367 (1988) شروع شد و در سال 1373 (1994) تمامی این منطقه به تصرف ارمنستان درآمد، طرح احداث خط لوله از مسیر ارمنستان را غیرممکن کرد. در همین حال با ابتکار جمهوری اسلامی ایران، کشورهای تازه‌استقلال‌یافته آسیای مرکزی، حوزه دریای خزر و قفقاز در سال 1372 (1993) به عضویت سازمان همکاری‌های اقتصادی (اکو) درآمدند و همکاری منطقه‌ای انرژی تحت عنوان خطوط لوله نفت و گاز اکو و همکاری با همسایگان اکو مطرح شد.

طرح آمریکا برای معاوضه خاک با خاک

در همان دوران، طرحی از سوی آمریکا مبنی بر این‌که جمهوری آذربایجان و جمهوری ارمنستان معاوضه خاک با خاک را قبول کنند، مطرح شد. به این معنی که قره‌باغ به جمهوری ارمنستان واگذار می‌شد و به‌ازای آن، ارمنستان موافقت می‌کرد بخشی از خاک خود را که با ایران هم‌مرز است، رها کند تا جمهوری خودمختار نخجوان به باکو وصل شود. در این صورت خط لوله انتقال نفت خام از باکو در مسیر کوتاه‌تر و ارزان‌تری عبور می‌کرد و به ترکیه می‌رسید.

 

دیپلماسی انرژی 

در وزارت نفت دولت هفتم، دیپلماسی انرژی برای صلح مطرح و پیشنهاد شد که به جمهوری خودمختار نخجوان گاز طبیعی ایران صادر شود و به ازای آن از جمهوری آذربایجان در منطقه، به‎وسیله‎ی خط لوله‌ای که قبل از پیروزی انقلاب اسلامی برای صادرات گاز طبیعی ایران به شوروی سابق (مرز آستارا با جمهوری آذربایجان) احداث شده بود، گاز طبیعی وارد شود. در همین حال با توجه به این‌که نیروگاه هسته‌ای ارمنستان در اثر زلزله آسیب دیده و موجب نگرانی اروپایی‌ها و تمام کشورهای منطقه شده بود، قرار شد گاز طبیعی ایران به جمهوری ارمنستان صادر و به ازای آن برق وارد شود؛ طرح معاوضه انرژی (حذف نقش دلار آمریکا در تجارت انرژی) که بعدا به طرح معاوضه نفت خام نفت دریای خزر و واردات گاز طبیعی از ترکمنستان و... توسعه یافت.


احداث خط لوله بی‌تی‌سی 

در نهایت طرح احداث خط لوله صادرات نفت خام دریای خزر از باکو در مسیر تفلیس به بندر جیحان در شرق مدیترانه ــ  ترکیه، در تاریخ نهم مهرماه 1377 (29 اکتبر 1998) توسط حیدر علی‌اف (رئیس‌‌جمهوری آذربایجان)، سلیمان دمیرل (نخست‌وزیر ترکیه)، نورسلطان نظربایف (رئیس‌جمهوری قزاقستان)، اسلام کریم‌اف (رئیس‌جمهوری ازبکستان) و ادوارد شوارد نازده (رئیس‌جمهوری گرجستان) با نظارت وزیر انرژی وقت آمریکا و نماینده اتحادیه اروپا به امضا رسید. احداث خط لوله درسال 1382 (2003) شروع شد و در سال 1385 (2005) به پایان رسید. بعدا به موازات خط لوله مذکور، خط لوله صادرات گاز طبیعی حوزه دریای خزر، تحت عنوان خط لوله گاز جنوب قفقاز احداث شد. در همین حال کار احداث خطوط لوله صادرات گاز ایران به جمهوری خودمختار نخجوان و جمهوری ارمنستان که در دولت هشتم شروع شده بود، (طرح انرژی برای صلح ــ معاوضه انرژی با انرژی) در سال 1385 خاتمه یافت و افتتاح شد.


آتش زیر خاکستر

در هر حال بحران قره‌باغ آتشی زیر خاکستر بود و هر زمان ممکن بود شعله‌ور شود. باکو با حمایت نظامی آشکار آنکارا و حمایت پنهان رژیم اشغالگر قدس و دولی که شرکت‌های چندملیتی نفتی آن‌ها در کنسرسیوم‌های مختلف صنعت نفت و گاز دریای خزر و جمهوری آذربایجان حضور فعال دارند، درست دوهفته قبل از شروع صادرات حجم فاز دوم میدان گازی «شاه‌دنیز»، جنگ قره‌باغ را شروع کرد. آن‌چه توجه کارشناسان اقتصاد انرژی را جلب کرد، این واقعیت بود که حمله باکو برای تصرف قره‌باغ موجب نگرانی در بازار بین‌المللی نفت خام و گاز طبیعی نشد. در واقع بازار به‌طورکلی عکس‌العملی نشان نداد و قیمت‌ها افزایشی نداشتند. چرا؟ پاسخ ساده است. تقاضا برای مصرف انرژی در جهان به‌دلیل همه‌گیری ویروس کرونا به‌شدت کاهش یافته است. علاوه بر آن، بدترین وضعیتی که می‌توانست به‌دلیل جنگ قره‌باغ رخ بدهد، این بود که ارمنستان خط لوله نفت‌خام باکو ــ تفلیس ــ جیحان و خط لوله گاز جنوب قفقاز که از نزدیکی مرز ارمنستان عبور می‌کند را بمباران می‌کرد که نکرد. بنابراین، طرفین درگیر در جنگ به‌صورتی نانوشته و مذاکره‌نکرده توافق کرده بودند که فقط در منطقه  قره‌باغ  با هم درگیر باشند.

 

نقش روسیه و ترکیه چه بود؟

ترکیه در سیاست‌های جدیدی که دولت اردوغان برای احیای امپراطوری عثمانی تعریف کرده است، در دریای مدیترانه برای دست‌یابی به منابع گاز طبیعی دریای مدیترانه با یونان و اتحادیه اروپا دست به یقه شده است. با رژیم اشغالگر قدس در ظاهر مخالفت می‌کند، اما به‌طور پنهان در دریای مدیترانه و قفقاز همکاری دارد. در سوریه با روسیه و حامیان دولت بشاراسد رقابت می‌کند و در لیبی، با اروپا و روسیه. به ‌نظر می‌رسد دولت اردوغان مناسب دیده است این رقابت‌ها را با توافق پنهان با اروپایی‌ها و آمریکا و نیز اهدافی که رژیم اشغالگر قدس پیگیری می‌کند، در منطقه قره‌باغ توسعه بدهد. روسیه با ارمنستان، قرارداد حمایت از این کشور در صورت بروز جنگ دارد، ولی وقتی ارمنستان تقاضای کمک کرد، روسیه گفت که توافق امضا‌شده، منطقه قره‌باغ را در بر نمی‌گیرد و از سوی دیگر، تلاش‌های روسیه برای آتش‌بس به‌دلیل مخالفت ترکیه به نتیجه مطلوب نرسید. در نتیجه روسیه نیروهای نظامی خود را در مرزهای ارمنستان مستقر کرد که به باکو و ترکیه نشان بدهد نمی‌تواند بی‌تفاوت باقی بماند. هم‌زمان روسیه حمله هوایی سنگینی را در سوریه علیه نیروهای تحت حمایت ترکیه انجام داد که به‌ قرار معلوم تلفات قابل توجهی به آن نیروها وارد کرد. این اقدام مسکو به‌عنوان یک هشدار به آنکارا تفسیر شد. در نتیجه باکو پیشنهاد روسیه برای آتش‌بس و اسقرار نیروهای حفظ صلح روسی در منطقه قره‌باغ را پذیرفت.


جنگ؛ چرا و برای چه؟!

بیشترین حجم تولید نفت‌ خام دریای خزر ــ قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان ـــ از مسیر خط لوله باکو ـــ تفلیس ـــ بندر جیحان در شرق دریای مدیترانه (از مسیر گرجستان و ترکیه) صادر می‌شود که حدود یک ‌میلیون و 200 هزار بشکه در روز ظرفیت دارد، ولی در حدود نصف این ظرفیت فعال است. بخشی دیگر از حجم نفت خام تولیدی در جمهوری آذربایجان (حدود روزانه 80 هزار بشکه) از مسیر بندر سوپسا (گرجستان) به دریای سیاه و از آن‌جا از طریق ترکیه به دریای مدیترانه و فراتر صادر می‌شود. گاز طبیعی تولیدی در جمهوری آذربایجان به بازار اروپا، از خط لوله مشهور به خط لوله جنوب قفقاز و از مسیر گرجستان به ترکیه صادر می‌شود. در واقع خطوط صادراتی گاز طبیعی جمهوری آذربایجان در همان مسیری قرار دارند که خطوط انتقال نفت خام احداث شده‌اند. 

در سال 1398 (2019) کنسرسیوم‌های درگیر تولید گاز طبیعی در جمهوری آذربایجان، سالانه حدود 9 میلیارد متر مکعب از طریق خط لوله جنوب قفقاز و ترکیه صادر کرده‌اند. طول خط لوله جنوب قفقاز چهار هزار کیلومتر است و برای احداث آن کنسرسیومی با مدیریت شرکت انگلیسی بی‌پی، 40 میلیارد دلار هزینه کرده‌اند. فاز یکم میدان گازی شاه‌دنیز در دریای خزر که شرکت ملی نفت ایران نیز در کنسرسیوم تولید گاز این میدان 10 درصد مشارکت دارد، در سال 1385 (2006) شروع به تولید کرد و سالانه هشت میلیارد متر مکعب گاز از مسیر خط لوله جنوب قفقاز به ترکیه صادر می‌کند. طبق برنامه‌ریزی‌های به‌عمل‌آمده، قرار بر این بوده که فاز دوم شاه‌دنیز از طریق همین مسیر تا اواخر سال جاری مسیحی، سالانه 16 میلیارد متر مکعب گاز را (10 میلیارد متر مکعب برای بازار ترکیه و شش میلیارد متر مکعب برای بازار اروپا ــ مورد نیاز ایتالیا و یونان) که حدود سه درصد از حجم گاز وارداتی به اروپا محسوب می‌شود، تامین کند. کارشناسان معتقدند که باکو، آنکارا، رژیم اشغالگر قدس، آمریکا و اروپا، برای تامین امنیت این خطوط لوله و افزایش محبوبیت و بقای حکومت الهام علی‌اف، باکو را تشویق به شروع جنگ کردند. در همین حال حامیان باکو امیدوار بودند که نفوذ روسیه در منطقه را کمتر کنند. زمان برای شروع چنین جنگی بسیار مناسب بود، زیرا همه‌گیری ویروس کرونا موجب شده است که بیشتر از تقاضایی که در بازار برای مصرف انرژی موجود است، حجم نفت خام و گاز طبیعی به بازار عرضه شود. در واقع تقاضا برای نفت خام بر اساس تخمین‌هایی که اخیرا منتشر شده، در سه ماه آخر سال جاری مسیحی، بیش از هفت درصد کمتر از سال گذشته خواهد بود. بنابراین چنانچه‌ در نتیجه جنگ قره‌باغ به خطوط لوله صادرات نفت و گاز جمهوری آذربایجان صدماتی وارد می‌شد، با توجه به کاهش مصرف در اروپا و عرضه گاز طبیعی بیش از نیاز این قاره به بازارهای خود (نظیر گاز طبیعی مایع از مبدا آمریکا)، با کمبودی مواجه نمی‌شد.


کدام طرف برنده شد؟

در جنگ قره‌باغ به‌طوری ‌که باکو اعلام کرده است، تلفات نظامیان باکو حدود سه هزار نفر بوده و ایروان هم رقم مشابهی را درباره تلفات ارتش ارمنستان مطرح کرده است. با توجه به مساحت و میزان جمعیت هر دو کشور، این رقم تلفات نظامی بسیار سنگین محسوب می‌شود و هنوز طرفین به‌طور رسمی میزان تلفات غیرنظامی و خسارات وارده را اعلام نکرده‌اند. در همین حال، آتش‌بسی که مورد توافق قرار  گرفت، به‌ نظر بسیاری از کارشناسان آشنا به منطقه، باوجود این واقعیت که باکو بخشی از قره‌باغ را به ‌دست آورده و ارمنستان بخشی از قره‌باغ را از دست داده، معتقدند که باکو را می‌توان شروع‌کننده جنگ نامید، اما نمی‌توان آن را برنده جنگ معرفی کرد.


جنگ باخت ـــ ناتمام برای باکو و آنکارا؟

الهام علی‌اف، رئیس‌جمهوری اقتدارگرای جمهوری آذربایجان، در سخنرانی 11 آذرماه 1399 (۲۵ نوامبر 2020) خود به مخالفان سیاسی در داخل کشور به‌شدت حمله و آن‌ها را به رهبری حزب جبهه خلق آذربایجان متهم کرد که با بی‌عرضگی‌شان وقتی که قدرت اجرایی را در جمهوری آذربایجان در اختیار داشتند، نتوانستند جلوی اشغال منطقه کلبجر (کارواجار) و سایر اراضی داخل و خارج قره‌باغ توسط نیروهای مسلح ارمنی در جنگی که در سال 1988 شروع و با پیروزی ارمنستان درسال 1994 تمام شد را بگیرند. 

در واقع، الهام علی‌اف با انتظاراتی که در مردم مرتبط با شروع جنگ قره‌باغ ایجاد کرد و تلفات سنگینی که به نیروهای نظامی جمهوری آذربایجان با وجود حمایت‌های نظامی ترکیه و رژیم اشغالگر قدس وارد شد و بعد ناگزیر شد طرح آتش‌بس روسیه و استقرار نیروهای روسی در منطقه قره‌باغ را بپذیرد، در افکار عمومی مردم جمهوری آذربایجان مورد سؤال قرار گرفته و ناگزیر است برای فرافکنی، مخالفان را مقصر معرفی کند. این درحالی است که مرکز قره‌باغ که ارمنی‌ها آن را «استپاناکرت» و آذری‌ها «خانکندی» می‌نامند، هنوز دور از دسترس باکو و آنکارا باقی می‌ماند. باکو باید با هزینه‌ای گران راه ارتباطی بین باکو و نخجوان را درشرایطی احداث کند که این راه ارتباطی را نیروهای روسی کنترل و نظارت خواهند کرد. علاوه بر آن، جنگ ناتمام، هزینه سنگینی برای بودجه دولت الهام علی‌اف درشرایط وضع اقتصادی کرونایی در بر داشته است. بنابراین، باکو در این جنگ برنده اعلام نشد.


جنگ باخت ـــ  ناتمام و تجربه تلخ برای ارمنستان 

بزرگ‌ترین اشتباه دولت فعلی و دولت‌های قبلی ارمنستان، توجه‌نکردن کافی به طرح صلح جمهوری اسلامی ایران تحت عنوان «انرژی برای صلح» در دولت‌های قبل از دولت نهم و دهم بود. متاسفانه در طول سال‌های اخیر، تهران به دلیل ضرورت مقابله با تحریم‌ها و موضوعات مرتبط با صنعت انرژی هسته‌ای، وقت کافی به حوزه دریای خزر، آسیای مرکزی و قفقاز اختصاص نداد. در ماجرای جنگ اخیر قره‌باغ نیز تهران با تاخیر، برخی اقدام و عمل‌های لازم را به‌عمل آورد. دولت ارمنستان در داخل با بحران و مشکلات عدیده‌ای پس از پذیرش آتش‌بس دست به گریبان است، اما ناظران آگاه معتقدند که ارمنستان توانست مرز مشترک و تنها راه دسترسی به آب‌های خلیج فارس با ایران را همچنان حفظ کند. نکته قابل توجه این است که پس از شروع جنگ توسط باکو، برخی رسانه‌ها در اروپا برای تحریک افکار عمومی مردم اروپا و کمک به ارمنستان به‌منظور کاهش نفوذ روسیه در ارمنستان، جنگ قره‌باغ را جنگی بین جمهوری مسلمان آذربایجان و جمهوری ارمنستان مسیحی تبلیغ کردند، اما از آن‌جایی‌ که برخلاف همسر اردوغان، همسر الهام علی‌اف بدون حجاب در جلوی دوربین رسانه‌ها ظاهر می‌شود، به‌ نظر برخی از ناظران این تبلیغات کارساز نبود و مردم اروپا به‌دلیل دست‌به‌گریبان‌بودن با گرفتاری‌های کرونایی، به جنگ قره‌باغ توجه خاصی نکردند.


نتیجه‌گیری

ادعاهایی مطرح شده است مبنی بر این‌که قرار است از مسیر قره‌باغ، خطوط لوله صادراتی نفت و گاز جدید احداث شود و جمهوری اسلامی ایران را دور بزنند و یا مرز ایران با ارمنستان را از میان ببرند. به اعتقاد کارشناسان آشنا به مسائل اقتصاد انرژی منطقه، این‌گونه ادعاها باید مورد بررسی قرار بگیرند و نباید زود قضاوت کرد، زیرا منطقه نیاز به احداث خطوط لوله جدید ندارد و خطوط لوله احداث‌شده هنوز ظرفیت خالی بسیاری دارند و اقتصادی هم نیستند، اما ممکن است طرحی را که موسسه آموزشی و پژوهشی اتاق بازرگانی ایران (بخش خصوصی) با مشارکت موسسه پژوهش در مدیریت و برنامه‌ریزی انرژی دانشگاه تهران (بخش عمومی و آکادمیک) چند سال پیش تحت عنوان شبکه انرژی خزر در یک کارگاه به میزبانی دبیرخانه اکو، دبیرخانه منشور انرژی و بانک جهانی در استانبول ارائه دادند، روسیه، ترکیه و سایرین آن را پیگیری کنند. در این طرح، با توجه به این‌که در حوزه دریای خزر حجم ذخایر گاز طبیعی به‌مراتب بیشتر از نفت خام است، کارشناسان اقتصاد انرژی پیشنهاد دادند که خوب است به جای صادرات گاز از طریق خطوط لوله و... گاز تبدیل به برق شود و برق صادر شود. بدیهی است در کنار طرح تبدیل گاز به برق، طرح‌های تولید انرژی‌های تجدیدپذیر (خورشیدی، بادی و غیره) در منطقه نیز اقتصادی خواهند شد. متاسفانه این پیشنهاد هنوز در ایران به‌طور جدی پیگیری نشده است.  |

۸ دی ۱۳۹۹ ۱۲:۴۵