دوشنبه ۳۱ خرداد ۱۴۰۰
 

آخرین مطالب

روایتی از فعالیت حافظان دریا؛

دریانوردانی در پشت صحنه

دریانوردانی در پشت صحنه
اهمیت دریاها و اقیانوس‌ها در زندگی و رفاه انسان‌ها بر هیچ‌کس پوشیده نیست و بشر از دیرباز، ارتباطی نزدیک با این پدیده طبیعی و منابع سرشار آن داشته است. انسان، گاه برای یافتن غذا و تامین معیشت خود به دریا روی آورده، زمانی هم برای سفر و کشف سرزمین‌های دیگر و برقراری ارتباط با آن‌ها، کشتی ساخته و آب‌ها را درنوردیده است؛ و گاه حتی نیاز خود به تفریح و تجدید روحیه را در محیط مفرح دریا و ساحل برآورده کرده است. ازاین‌رو، ساحل و دریا بخش‌هایی جدایی‌ناپذیر از حیات بشر بوده‌اند، و انسان هرگز خود را از این پدیده‌ی باعظمتِ آبی‌رنگ جدا نمی‌دانسته‌. دریانوردی، در حقیقت، از این ارتباط دیرین انسان با دریا، و تلاش او برای برآوردن نیازهای گوناگون خود از دریا ریشه می‌گیرد. 
وقتی سخن از دریانوردان به زبان می‌آوریم، جنبه‌های مختلف فعالیت این افراد به ذهن ما خطور می‌کند. رایج‌ترین تصویر از دریانورد، ملوان و افسری است که بر روی یک کشتی بزرگ باری، نبض صادرات و واردات و تجارت دریایی میان کشورهای مبدا و مقصد را به دست گرفته است. در نمایی دیگر، کشتی صیادی بزرگی به ذهن ما می‌آید که تور به دریا انداخته است و ماهی‌ها را با انواع و اندازه‌های مختلف صید می‌کند؛ و یا ماهیگیری تنها، با قایق کوچک خود، به صید ماهی برای گذران زندگی خانواده‌اش مشغول است تا افزون بر رفع نیاز تغذیه‌ی خانواده، چند ماهی نیز برای فروش و کسب درآمد صید کند. تصویر رایج دیگر از دریانورد، افسران نیروی دریایی با یونیفرم سفید است که سوار بر ناوهای جنگی و کشتی‌های بزرگ و قدرتمند نظامی، به دفاع از امنیت و حریم دریاها و آب‌های کشورهای خودشان می‌پردازند و نماد اقتدار دریایی در میان نیروهای مختلف فعال در ارتش کشورشان محسوب می‌شوند. ممکن است شناورهای مسافری مانند اتوبوس‌های دریایی و یا کشتی‌های مجلل تفریحی را به خاطر بیاوریم که مملو از مسافر، بر روی آب حرکت می‌کنند و کارکنان آن‌ها، علاوه بر امر خطیر دریانوردی، به تامین و تضمین رفاه سرنشینان کشتی نیز مشغول هستند. در گوشه و کنار تصور ما از دریانوردان، حتی قایق‌های تفریحی نیز جا خوش می‌کنند که جلوه‌ای از آرامش آبی‌رنگ، نسیم خنک دریا و سکوت لذت‌بخش پهنه اقیانوس را در ذهن ما می‌آفرینند.
بااین‌حال، همه دریانوردان در این دسته‌ها قرار نمی‌گیرند و گاه از ذهن و توجه ما به دور می‌مانند. نه به این دلیل که وظایف کم‌اهمیتی را عهده‌دار هستند، بلکه به این علت که اغلب در پشت صحنه فعالیت‌های تجاری و نظامی دریایی حضور دارند و اقدامات آن‌ها آن‌چنان ضروری و حیاتی است که در مجامع تخصصی دریایی و در میان دست‌اندرکاران تخصصی امور دریانوردی نمود پیدا می‌کند. به‌عنوان نمونه، دریانوردانی که بر روی یک شناور آتش‌خوار به اطفای حریق رخ‌داده بر روی یک کشتی سانحه‌دیده مشغول هستند؛ کارکنان فداکار جست‌وجو و نجات دریایی که با شناورهای تندرو و مجهز خود به کمک شناورهای دچار اضطرار می‌شتابند تا افراد گرفتار در آب را بیابند و نجات بدهند، و یا دریانوردان گرفتارشده در کشتیِ در حال غرق‌شدن را به ایمنی شناور خود و خشکی برسانند؛ راهنمایان دریایی که سکان کشتی‌های بزرگ را در آب‌های منطقه خود به دست می‌گیرند تا آن‌ها را از مسیر پرمخاطره ورود به بندر، سالم به اسکله برسانند؛ کارکنان مقابله با آلودگی دریایی که با بروز آلودگی‌های اغلب ناشی از نفت در دریا، به صحنه می‌آیند تا پیش از انتشار آلودگی و رسیدن لکه نفتی به ساحل و ایجاد آسیب‌های جبران‌ناپذیر به ساحل و محیط زیست، آن را مهار و جمع‌آوری کنند؛ دریانوردان فعال بر روی شناورهای لایروب که مسیر تردد و دریانوردی را برای سایر کشتی‌ها، به‌ویژه کشتی‌های غول‌پیکر با آبخور زیاد، هموار می‌سازند. و بسیاری دیگر از دریانوردان عملیاتی که این اقدامات حیاتی را برای تضمین تداوم کشتیرانی در آب‌های دنیا اجرا می‌کنند. 
ازاین‌رو، شایسته است در جمع کثیر دریانوردانِ مشغول به وظایف کوچک و بزرگ در آب‌های جهان، جایگاه و اهمیت فعالیت این دریانوردان عملیاتی نیز به رسمیت و محترم شناخته شود. به بهانه «روز جهانی دریانوردی»، که توجه جهانیان را به دریانوردان و زندگی مملو از هیجان و مخاطره آن‌ها معطوف کرده است، این گفتار به دو گروه از دریانوردان عملیاتی فوق می‌پردازد که در مسیرهای پرخطر دریانوردی و زمان‌های بروز سوانح دریایی و موقعیت‌های اضطراری به حضور و فعالیت آن‌ها، اغلب در شرایط نامساعد جوی، نیاز است.
 
جست‌وجو و نجات دریایی
با وجود مزایای گسترده و انکارناپذیر بهره‌گیری از حمل‌ونقل دریایی، و علی‌رغم پیشرفت‌های فزاینده در فناوری‌های مربوط به کشتی‌سازی، ناوبری و ایمن‌سازی هرچه بیشترِ کشتی‌ها، کشتیرانی هنوز فعالیتی کاملا ایمن و بی‌خطر محسوب نمی‌شود و متاسفانه، سوانح دریایی، در مقیاس‌ها و انواع مختلف، در نقاط مختلف روی می‌دهند. در پی وقوع یک سانحه دریایی و بروز شرایط اضطرار، ایمنی و جان دریانوردان تهدید می‌شود، زیرا صِرف خروج دریانورد از کشتی سانحه‌دیده به معنای تضمین ایمنی او نیست، و باید با خطر غرق‌شدن نیز دست‌وپنجه نرم کند. در این شرایط است که دریانوردان جسور جست‌وجو و نجات دریایی به کمک
آن‌ها می‌شتابند.
یکی از جدی‌ترین مخاطراتی که متوجه دریانوردان در عملیات جست‌وجو و نجات دریایی است، روی‌دادن اغلب سوانح در شرایط نامساعد جوی یا آبراه‌های پرخطر دریایی است. در چنین شرایطی، شناور جست‌وجو و نجات باید خود را به صحنه و نزدیک شناور سانحه‌دیده برساند، افراد به‌آب‌افتاده را از آب بگیرد و به نجات دریانوردان گرفتار بر روی شناور دچار اضطرار بپردازد. گاه شناور سانحه‌دیده در حال غرق‌شدن است و یا احتمال آتش‌سوزی و انفجار بر روی آن وجود دارد، که این موضوع نیز به پیچیدگی و دشواری موقعیت عملیات می‌افزاید. 
از سوی دیگر، معمولا چندین واحد هوایی و دریایی برای کمک به سانحه‌دیدگان در حوادث دریایی اعزام می‌شوند. زمانی که شناورهای جست‌وجو و نجات دریایی در سطح آب به نجات افراد مشغول هستند، واحدهای هوایی منطقه را رصد می‌کنند و کمک‌های لازم را ارائه می‌دهند. بااین‌همه، حضور و فعالیت این تعداد شناور و بالگرد در محدوده‌ای کوچک و در نزدیکی شناور سانحه‌دیده، هرگز خالی از مخاطره نیست؛ چراکه شرایط دریانوردی و هوانوردی به‌صورت کامل در کنترل و اختیار انسان قرار ندارد و نیز چون شرایط قابل پیش‌بینی نیست، امکان بروز سانحه‌ای دیگر وجود دارد و ممکن است خود دریانوردان بخش جست‌وجو و نجات دریایی حاضر در صحنه نیز دچار سانحه شوند و در خطر بیفتند.
در برخی موارد، محل و موقعیت دقیق شناور دچار سانحه، یا سرنشینان آن که به آب افتاده‌اند، مشخص نیست و تیم‌های جست‌وجو و نجات دریایی، ابتدا، باید با توجه به عواملی مانند آخرین موقعیت قطعی شناور یا نفرات، جهت و سرعت باد، موج و جریان‌های دریایی و غیره، محدوده احتمالی حضور آن‌ها را برآورد کنند، و سپس، با استفاده از الگوهای جست‌وجو و به کمک واحدهای دریایی و هوایی، به جست‌وجو برای یافتن شناور و نفرات آن بپردازند. این عملیات، گاه، ساعت‌ها و روزها به طول می‌انجامد و جست‌وجو در شرایط مختلف آب‌وهوایی ادامه می‌یابد. در چنین شرایطی، بدیهی است که تداوم این عملیات، خستگی کارکنان و شرایط موجود در صحنه برای کارکنان خطرساز باشد. 
با علم به وجود تمامی این خطرات، تیم‌های جست‌وجو و نجات دریایی همچنان با ارجح‌قراردادنِ وظیفه، به دل سانحه می‌شتابند و با قبول خطرات پیرامون، همنوعان خود را از خطر نجات می‌دهند. سزاوار است که از زحمات این دریانوردانِ فداکار و جسور، که نه در موقعیت‌های آرام و دلپذیر دریایی، بلکه در هنگام خشم دریا و شرایط نامطلوب و سوانح حضور دارند، قدردانی کنیم.
مقابله با آلودگی دریا
یکی دیگر از پیامدهای بروز سوانح دریایی، وقوع آلودگی دریایی است که اغلب به‌صورت ریزش نفت به آب دریا مشاهده می‌شود. این نفت، گاه، به‌عنوان سوخت در کشتی موجود است و گاه، محموله‌ای محسوب می‌شود که کشتی‌های نفتکش به نقاط مختلف جهان حمل می‌کنند. آلودگی نفتی ممکن است در اثر نشت لوله‌های زیرآبی انتقال نفت در حوزه‌های نفتی و سکوهای حفاری نفت نیز رخ بدهد. صرف‌نظر از علت وقوع آلودگی نفتی، ضروری است لکه نفتی در اولین فرصت مهار و جمع‌آوری شود تا از انتشار آن به سمت ساحل و آلوده‌ساختن مناطق ساحلی جلوگیری به عمل آید.
برای مهار لکه نفتی، از تجهیزاتی به نام «بوم» استفاده می‌شود که مانند حصاری به دور لکه نفتی کشیده می‌شود و از انتشار آن جلوگیری می‌کند. وظیفه پرزحمت و نسبتا خطرناک پهن‌کردن بوم به دور لکه نفتی بر عهده کارکنان واحد مقابله با آلودگی دریایی است که بر روی شناورهای مخصوص مقابله با آلودگی دریایی به صحنه اعزام می‌شوند. پس از انداختن بوم و حصر آلودگی، تیم مقابله با آلودگی دریایی با استفاده از «رویه‌گیر» (اسکیمر)، نفت شناور بر روی سطح آب را جمع‌آوری می‌کنند. در مواردی که نیاز به استفاده از بوم و رویه‌گیر نباشد، لکه نفتی با پاشیدن ماده‌ای پراکنده‌ساز (دیسپرسنت)، رقیق و پراکنده می‌شود. با توجه به این توصیف‌ها، مشخص می‌شود که عملیات مقابله با آلودگی نفتی در دریا، فعالیتی دشوار و طاقت‌فرساست که به نیروی بدنی و استقامت جسمانی بالایی نیاز دارد و مخاطرات مربوط به کار با تجهیزات و دستگاه‌های سنگین را نیز به همراه دارد.
از سوی دیگر، در اغلب موارد، آلودگی‌های نفتی در اثر بروز سوانح دریایی میان دو یا چند کشتی رخ می‌دهد و به همین دلیل، تیم مقابله با آلودگی دریایی نیز در معرض خطراتی از قبیل حضور در صحنه سانحه، فعالیت در شرایط نامساعد جوی و دریایی، امکان بروز سانحه برای تیم عملیاتی و غیره قرار می‌گیرند. به‌عبارت دیگر، دریانوردانِ مقابله با آلودگی دریایی و حفاظت از محیط زیست آن، در شرایط دشوار به دریا اعزام می‌شوند و به ایفای نقش می‌پردازند. 
در صورتی که لکه نفتی مهار و جمع‌آوری نشود، آلودگی به منطقه ساحلی می‌رسد که در این صورت، به‌طور جدی برای گیاهان، آبزیان و پرندگان دریایی منطقه، و نیز فعالیت‌‌ها و تاسیسات ساحلی آسیب‌زاست. به همین علت‌هاست که دریانوردان مسئول مقابله با آلودگی دریایی تلاش می‌کنند در کوتاه‌ترین زمان ممکن و پیش از گسترش غیرقابل کنترل آلودگی نفتی به مناطق حساس دریایی و ساحلی، آن را مهار و از بروز آسیب‌های جبران‌ناپذیر جلوگیری کنند. ازاین‌رو، کارکنان مقابله با آلودگی دریایی نیز جزء دریانوردان عملیاتی هستند که حفاظت از محیط زیست دریایی و ساحلی کشور خود را به رفاه و سلامت فردی ترجیح داده‌اند، و شایسته احترام و تقدیر به‌صورت مقتضی هستند. 
دریانوردان، در آب‌های آرام یا متلاطم، مسیرهای باز یا پرخطر، و شرایط گوناگون هوا و دریا به انجام فعالیت‌های خود می‌پردازند تا چرخ اقتصاد را در سطح جهانی به گردش درآورند، از ایمنی و امنیت آب‌های کشورها حفاظت کنند، و نقش مهمی در شکوفایی و تداوم حیات جوامع انسانی ایفا کنند. این مهم، از همکاری و هماهنگی تمامی بخش‌های جامعه دریایی، از پرسنل حاضر بر روی صحنه (در کشتی‌های باری، نظامی و...) گرفته تا نیروهای عملیاتی فعال در پشت صحنه و درگیر فعالیت‌هایی مانند جست‌وجو و نجات دریایی، مقابله با آلودگی دریایی، لایروبی، راهنمایی دریایی، اطفای حریق، و موارد مشابه آن حاصل می‌شود. همه این فعالیت‌ها، با حضور دریانوردان زحمت‌کش بخش‌های مختلف است که معنا می‌یابد و کارایی و اثرگذاری لازم را پیدا می‌کند؛ پس حضور و تداوم آن‌ها در کنار یکدیگر به‌صورت موثر و هماهنگ، ضروری است. |
۸ مهر ۱۳۹۹ ۱۱:۳۸