جمعه ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۰
 

اخبار

نوروز دریا، میراث ایرانی در خلیج فارس

عبدالرضا دشتی‌زاده| پژوهشگر موسسه آموزش عالی قشم
نوروز دریا، میراث ایرانی در خلیج فارس
ماهیت مراسم بومی قشم ـــ بزرگ‌ترین جزیره خلیج فارس ـــ با دریا ارتباط نزدیکی دارد. این موضوع در مستندنگاری آیین دریایی «نوروز دریا» یا «نوروز صیاد» به‌منظور ثبت در فهرست آثار ملی دستگیرم شد، وقتی در تابستان 1389 به همراه همکاران میراث فرهنگی استان هرمزگان برای تکمیل پرونده ثبت این آیین به ملاقات مرحوم ملامحمد دریایی در روستای سلخ رفتیم.
به نظرم، قبل از شرح کلی این مراسم، باید به زمان اجرای آن توجهی ویژه داشته باشیم. زمان برگزاری این مراسم، روز اول ماه مرداد، روز نوروز بَحری (دریایی) است.1 زمانی که این مراسم برگزار می‌شود، دریا آرام است و مردم محلی به گویش خود می‌گویند دریا «خاهَر» است.2 «نوروز صیاد»، طبق تقویم دریایی اهالی جزیره، در اولین روز فصل تابستان است3 و زمان اجرای مراسم نوروز دریا بر اساس تقویم دریایی تعیین می‌شود که ایرانیان ابداع کرده‌اند.4 مرحوم ملامحمد در این‌باره می‌گفت: ما قشمی‌ها برای کارهای دریایی مثل صیادی و سفرهای دریایی یک تقویم دریایی داریم و برای فعالیت‌های کشاورزی، یک تقویم دیگر به نام «تقویم بازیار»، که نسل به نسل به دست ما رسیده است. در تقویم دریایی، تمام ماه‌های سال تقسیم‌بندی شده است، حتی برای فصل ماهیگیری هم از این تقویم استفاده می‌کنیم.
طبق گفته اهالی قشم، مردم در گذشته از تقویم دریایی برای تعیین زمان سفر به آفریقا و هند، فصل ماهیگیری و غیره استفاده می‌کردند. در این‌باره، برخی از پژوهشگران بر این باورند که نوروز دریایی با مراسم ملی نوروز باستانی مرتبط است.5
نوروز دریا یا نوروز صیاد، آیین و مراسم خاص خود را دارد که اهالی جزیره بسیار به اجرای آن‌ها پایبند هستند. وجود واژه‌ی «نوروز» در این مراسم خود نکته بسیار مهمی است و گویی قرار است در این روز، همه‌چیز نو باشد. در روز برگزاری مراسم نوروز دریا، اهالی جزیره نه‌تنها خود، بلکه حیواناتشان را هم به دریا می‌برند. اهالی جزیره در این روز، همچون نوروز (نخستین روز بهار)، لباس نو می‌پوشند و حتی لباس‌های کهنه خود را به دریا می‌ریزند. آن‌ها در روز اجرای مراسم نوروز دریا به درِ خانه‌های خود «گِلَک»، که همان خاک سرخِ جزیره‌ی قشم است، می‌زنند. یکی از موضوعاتی که باید مورد بررسی قرار گیرد، استفاده از رنگ قرمز در این آیین است. زنان بیشتر لباس، چیدَه و یا چادری به رنگ قرمز می‌پوشند و حتی درختان و حیوانات را با گِلَک سرخ می‌کنند.
نکته دیگر در مورد این آیین، منع مصرف غذاهای دریایی در روز نوروز دریاست. مردم با آن‌که کنار دریا زندگی می‌کنند، در این روز خاص، هیچ غذای دریایی نمی‌خورند. مرحوم ملامحمد می‌گفت در این روز نباید ماهی خورد، چون آن‌ها باید در این روز تخم‌ریزی کنند و نسلشان زیاد شود. همچنین، امروزه اهالی جزیره در این روز حیوانات را «لوبَن» می‌کنند. لوبَن، آیات، دعاها و سوره‌هایی است که توسط ملایی خاص خوانده می‌شود تا بدین طریق حیوانات اهلی از حمله‌ی حیوانات وحشی در طول سال در امان بمانند.6 به نظر می‌رسد که واژه «لوبن» از لب‌بند یا زبان‌بند گرفته شده است.7
نوروز دریا یک مراسم و آیین ایرانی است که از ایران به سایر نقاط رواج پیدا کرده و امروزه، در برخی از نقاط بندری شرق آفریقا، این مراسم رایج است.8 حتی می‌توان ریشه‌های این مراسم را در هند، عمان، پاکستان و حتی سواحل آفریقا دید.9
این مراسم چندین سال است که به‌وسیله اهالی روستای سَلَخ در ساحل جنوبی جزیره‌ی قشم باززنده‌سازی (بازسازی) می‌شود، ولی در گذشته در روستاهای بندری همچون رَمچاه، مِسِن، لافت، باسعیدو و دَرگهان هم، که صیادی در آن‌ها مهم بود، برگزار می‌شد. در سال‌های اخیر، اهالی روستای سلخ و همچنین گامبرون، برای جذابیت‌بخشی به مراسم نوروز دریا، مسابقات مختلف قایقرانی بومی همچون جَل‌کشی و هوری10 و مسابقه شنا برگزار می‌کنند. آن‌ها در این روز یک نمایش بسیار جذاب به نام «شوشی» انجام می‌دهند. در نمایش شوشی، مردانی با هیبت حیواناتی چون شتر، روباه و مرغان دریایی حضور دارند11 که با کلاه‌های بلندی که با شاخه‌های درخت نخل درست شده و صورت‌هایی که رنگ کرده‌اند‌، به میان مردم می‌آیند. برخلاف تصور بسیاری از پژوهشگران، نمایش شوشی تنها منحصر به مراسم امروزی نوروز صیاد نیست، بلکه نمایش شوشی با بن‌مایه‌ی طنز در عروسی‌ها و تنها به‌وسیله مردان انجام می‌شود.
امروزه، جشن نوروز صیاد جنبه گردشگری پیدا کرده است. اهالی قشم در روز مراسم، غرفه‌های متعددی برای فروش صنایع‌دستی، نان‌های محلی و غذاهای متنوع دایر می‌کنند، ضمن آن‌که گردشگران می‌توانند در اقامتگاه محلی روستا ساکن شوند. طی سال‌هایی که مردم محلی این مراسم را برگزار کرده‌اند، اجرای آن باعث جذب گردشگر، توسعه جامعه محلی و رونق اقتصادی منطقه و عاملی مهم برای ارتباط فرهنگی شده است.12 محمد دریایی سلخی، دهیار پیشین سلخ، در خصوص حضور گردشگران و علاقه آن‌ها به دیدن مراسم نوروز دریا می‌گوید: تنها در سال 1396 حدود هزار و 200 گردشگر در روز مراسم به سلخ آمدند که کمتر از پنج درصد آن را گردشگران خارجی تشکیل می‌دادند. این آمار برای بخش گردشگری و میراث ناملموس جزیره قشم بسیار امیدوارکننده است.
تجربه اجرای این مراسم در سال‌های اخیر، به‌خصوص از 10 سال پیش تاکنون، نشان داده که این مراسم باعث اتحاد بیشتر مردم محلی شده است. در این مراسم، جوانان مستعد و هنرمند بومی شناخته می‌شوند. نکته دیگر آن‌که، نقش هنرمندان مختلف مثل مستندسازان و عکاسان در اطلاع‌رسانی و معرفی این مراسم دریایی بسیار کارساز بوده است. بر اساس تجربه چندین‌ساله در جزیره قشم، جشن نوروز صیاد به مهم‌ترین مراسم بومی از لحاظ گردشگری فرهنگی جزیره تبدیل شده است.
گردشگران می‌توانند از شهر قشم و فرودگاه بین‌المللی از مسیر روستای طبل به روستای سلخ برسند. روستای سلخ فاصله زیادی با اسکله‌ی لافت ندارد. تقریبا زیرساخت‌های اسکان برای مسافران در نظر گرفته شده است. ساخت بلوار در کنار ساحل سلخ و گامبرون امکانات اسکان موقت گردشگران را فراهم کرده است؛ ضمن آن‌که در روستای سلخ چهار اقامتگاه‌ محلی نیز برای پذیرایی گردشگران وجود دارد. گردشگران در این روز با مجموعه‌ای از هنر و فرهنگ بومی اهالی جزیره آشنا می‌شوند. آن‌ها انواع موسیقی بومی (اَزبا13، رذیف) تا مسابقات قایقرانی و غذاها و صنایع‌دستی را خواهند دید. در ضمن، نمایش شوشی خود یک نمایش بومیِ مفهومی است که می‌توان از طریق آن با بن‌مایه‌های هنری این جزیره آشنا شد. جنبه‌های طنز این نمایش برای گردشگران جذاب است. یکی از جنبه‌های مهم و منحصربه‌فرد مراسم نوروز صیاد، همکاری تمامی اهالی است؛ از زنان و مردان گرفته تا بچه‌ها، همگی در بخش‌های مختلف این مراسم حضور دارند. لباس‌های رنگارنگ زنان، با آبی دریا، بسیار زیباست. اهالی روستاهای سلخ و گامبرون و دیگر روستاهای جزیره بسیار مهمان‌نواز هستند و گردشگران صمیمیت و آرامش را در این مراسم تجربه خواهند کرد.
به نظر، جشن نوروز صیاد یک فستیوال هنری با جذابیت‌های بالای بصری است که هر ساله اهالی جزیره‌ی قشم در روستای سلخ برگزار می‌کنند تا به رسم پیشینیان خود، دریا را که به آن‌ها رزق و روزی می‌بخشد، تکریم کنند.
از فردای جشن نوروز دریا یا نوروز صیاد، فصل جدید صید و صیادی شروع می‌شود و اهالی قشم که در نوروز دریا هیچ توری را در دریا پهن نمی‌کنند، بار دیگر برای امرارمعاش و صیادی دل به دریا می‌زنند.|
1 ـــ زبیری، محمد (1398)؛ «گَنز بپو» (گنج پدربزرگ)، انتشارات «ما و ماه»، ژئوپارک جهانی قشم، صص 23 ـــ 67.
2 ـــ انصاری‌نسب، بنیامین (1396)؛ «انسان‌‌شناسی آیین‌‌های دریایی» (چاپ اول)، تهران: انتشارات «اوان»، صص 14 ـــ 56.
3 ـــ عباسی، مسعود (1380)؛ «نوروز صیاد، نوروزی دیگر»، نشریه «قشم‌نگار»، شماره 68، صص 64 ـــ 65.
4 ـــ  انصاری‌‌نسب، همان منبع.
5 ـــ  روح‌الامینی (1382)؛ «نوروز در تابستان، به روایت گاه‌شماری فرس قدیم»، نشریه «قشم‌نگار»، شماره 91، صص 54 ـــ 57.
6 ـــ  انصاری‌نسب، همان منبع.
7 ـــ  به نظر می‌رسد، لوبن‌کردن تنها منحصر به روز برگزاری این آیین نیست.
8 ـــ عرب‌‌احمدی، امیربهرام (1386)؛ «مولفه‌‌های فرهنگی ـــ تمدنی جهان ایرانی در شرق آفریقا»، فصلنامه «مطالعات ملی»، سال هشتم، شماره دو، صص 81 ـــ 107.
9 ـــ  انصاری‌نسب، همان منبع.
10 ـــ   «جَل»، نوعی تور ماهیگیری و «هوری» نیز نوعی قایق چوبی در گویش محلی است.
11 ـــ  انصاری‌نسب، همان منبع.
12 ـــ اسلامی دولابی، فیصل (1394)؛ «مقدمه‌ای بر دانش بومی در جزیره قشم»، یامال، فصلنامه فرهنگی، هنری و گردشگری جزیره قشم ـــ خلیج فارس، معاونت فرهنگی، اجتماعی و گردشگری سازمان منطقه آزاد قشم، شماره یک، صص 8 ـــ 11.
13 ـــ  «اضوا» یا «اضبا» هم نوشته می‌شود.  

کرونا جشن «نوروز صیاد» را تعطیل کرد

تکریم دریا بدون مهمانان برگزار شد

 

روستای «سَلَخِ» قشم امسال میزبان برگزارکنندگان جشن نوروز دریا نبود و روستاییان، همچون سال‌های نه‌چندان دور، به‌تنهایی این مراسم سنتی را برگزار کردند.

«زینت دریایی»، طراح برگزاری جشن نوروز دریا، در این‌باره به «بندر و دریا» گفت: چند سالی می‌شود که مراسم بازسازی آیین سنتی و قدیمی نوروز دریا را برگزار می‌کنیم، اما امسال که قرار بود هجدهمین مراسم برگزار شود، به دلیل شرایط خاصی که کرونا به وجود آورده است، برگزار نشد. 

همه‌گیری ویروس کرونا و نگرانی‌های آن هم مانع به آب زدن روستاییان و صیادان جنوبی وحفظ آیین سنتی‌شان نبود. آن‌ها طبق رسم چندصدساله خود، «نوروز صیاد» را برگزار کردند و آیین‌های سنتی خود را به جا آوردند. لباس نو پوشیدند، به دریا رفتند و آب‌تنی کردند. با خرما «رنگینَک» درست کردند و غذاهایی پختند که ماهی نداشته باشد. رسمشان فراموش‌شدنی نیست. آن‌ها معتقدند که باید این مراسم را برگزار کنند. دریا را برای رزق و روزی‌ای که به آن‌ها می‌بخشد، تکریم کنند و با شستن خود در آب دریا، تطهیر شوند.

زینت دریایی توضیح می‌دهد: در این روز، صید و صیادی تعطیل است و کسی برای صید وارد دریا نمی‌شود. امسال هم همین‌طور، کسی برای صید وارد دریا نشد. مردم گوشت پختند و کسی ماهی درست نکرد و همچون سال‌های قبل، برای حیوانات اهلی خود دعا خواندند و نخ گره‌زده را پنهان کردند تا حیواناتشان یک سال از گزند درندگان و بیماری در امان بماند. خانم دریایی یادآوری می‌کند: با شمارش گاه‌شمار، روز نوروز صیادی محاسبه می‌شود. روزی که صید در دریا تمام می‌شود و خرماها رسیده است، برای صیادان جنوبی، نوروز خواهد بود. این نوروز برای صیادان جنوبی رنگ و بوی سال‌های گذشته را داشت و خیلی بومی برگزار شد، بدون میزبانی از گردشگران و علاقه‌مندان به آیین‌های سنتی. 

۲۵ شهریور ۱۳۹۹ ۱۴:۰۲