جمعه ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۰
 

اخبار

تراز آب خزر طی 20 سال 5/1 متر کاهش یافت

خزر، آب می‌رود!

خزر، آب می‌رود!
خزر، آب می‌رود! تراز آب بزرگ‌ترین دریاچه جهان در حال پایین‌رفتن است. کاهشی که از چند سانتی‌متر شروع شد و حالا از افت 5/1 متری طی چند سال حکایت می‌کند.
چندی پیش، همایون خوشروان، مجری طرح بین‌المللی اثر نوسانات دریای خزر بر محیط‌ زیست مناطق ساحلی، گفته بود: از سال 1374 تا امروز، 5/1 متر سطح تراز آب دریای خزر کاهش داشته. این به معنای پسروی آب دریا و تغییر خط ساحل است. خوشروان یادآوری کرده بود که در اراضی مختلف، با توجه به شیب ساحل، تغییراتی اتفاق افتاده؛ تا جایی که در برخی سواحل، نزدیک به 60 متر و در برخی سواحل، آب حتی بیش از 200 متر عقب‌نشینی کرده و جایی که در گذشته دریا محسوب می‌شد، حالا خشکی است. 
انگشت اتهام، تغییرات اقلیمی را نشانه گرفته و پژوهشگران معتقدند که کاهش آورد رودخانه‌هایی که تامین‌کننده‌ آب خزر هستند، در کنار افزایش دمای هوا، بیشترین تاثیر را بر پایین‌آمدن تراز آب داشته‌اند و باعث شده‌اند تا در سال 2019 میلادی، تراز آب خزر به پایین‌ترین سطح در 30 سال گذشته برسد.
آن‌طور که موسسه تحقیقات آب گزارش داده، میانگین تراز آب دریای خزر در نیمه اول سال آبیِ جاری (مهرماه 1398) معادل منفی 33/27 متر بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته‌، ۱۵ سانتی‌متر و در مقایسه با دو سال گذشته، ۲۴ سانتی‌متر کاهش داشته است.

چرا خزر آب می‌رود؟

اما این کاهش چطور رقم خورد؟ حمید علیزاده، معاون پژوهش و فناوری پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوّی، در پاسخ به این پرسش به «بندر و دریا» گفت: تغییرات اقلیمی به شکل افزایش دما و میزان بارندگی در حوضه آبریز ولگا که در 10 سال گذشته کاهش پیدا کرده، روی تراز آب دریای خزر تاثیر گذاشته است.

رودخانه‌ی ولگای روسیه اصلی‌ترین تامین‌کننده آب دریای خزر محسوب می‌شود. درست در سالی که تراز آب خزر به پایین‌ترین سطح در 30 سال گذشته رسید، ورودی آب رودخانه ولگا هم به میزان قابل توجهی کاهش یافت. بررسی‌ها نشان می‌دهد آورد ولگا برای خزر در سال 2019 میلادی، حدود 22 درصد کاهش پیدا کرده بود و این کاهش می‌تواند اصلی‌ترین دلیل کاهش تراز آب خزر در سال گذشته میلادی باشد. روندی که ادامه‌دار است و آن‌طور که معاون پژوهش و فناوری پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوّی می‌گوید: پیش‌بینی‌ها حکایت از این دارند که حداقل تا دو سال آینده تراز آب روندی کاهشی خواهد داشت.

حمید علیزاده درباره دلایل کاهش تراز آب خزر، با اشاره به این‌که دریای خزر یک حوضچه بسته‌ است و ارتباط هیدرولوژیکی با آب‌های آزاد ندارد، می‌گوید: دریای خزر تنها دو کانال کشتیرانی دارد که این پهنه آبی را به دریای آزاد متصل می‌کند، اما این کانال‌ها باعث ارتباط هیدرولوژیکی نشده‌اند. این کانال‌ها می‌توانند باعث ورود آبزیان مهاجم شوند، اما حجم بالای آب از طریق این کانال‌ها منتقل نمی‌شود.

او با تاکید بر این‎که آب خزر از طریق رودخانه‌ها تامین می‌شود، توضیح می‌دهد: بالا و پایین شدن تراز آب به میزان ورودی آب رودخانه‌ها وابسته است. 130 رودخانه وارد خزر می‌شود که در شمال، غرب و جنوب هستند. رودخانه‌های بخش شرقی خزر خشک هستند و نقشی در تامین آب دریا بازی نمی‌کنند. البته تنها هشت رودخانه از این 130 رودخانه‌ای که به خزر می‌ریزند بزرگ هستند. بزرگ‌ترین رودخانه، رودخانه ولگاست و اهمیت زیادی دارد، تا جایی که آب‌دهی رودخانه ولگا تعیین‌کننده تراز دریای خزر است؛ یعنی اگر بارندگی در حوضه آبریز ولگا زیاد باشد و تبخیر کم، تراز آب خزر بالا می‌آید.

 

آب خزر در حال تبخیرشدن

از سوی دیگر، افزایش دمای هوا و تبخیر آب دلیل دیگر کاهش تراز دریای خزر است. مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب هم درباره این تاثیر، با اشاره به این‌که دمای سطح آب دریا یکی از مولفه‌های اصلی خروجی در بیلان آب خزر محسوب می‌شود، اعلام کرده است که این عامل به‌عنوان یک مولفه در روند تغییرات تراز آب و ارزیابی علل نوسانات خزر مورد مطالعه

قرار می‌گیرد. 

میانگین دمای سطح آب خزر در سال گذشته میلادی (2019) در مقایسه با سال 2018، به میزان 2/0 درجه سانتی‌گراد و نسبت به میانگین بلندمدت، یک درجه سانتی‌گراد افزایش یافته و باعث شده است تا روند افزایش دمای سطح آب به یکی از عوامل تاثیرگذار در کاهش تراز آب خزر تبدیل شود.

مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر موسسه تحقیقات آب، همچنین در گزارشی یادآوری کرده که «تحلیل تغییرات دمای آب در دو سال اخیر حاکی از وقوع روند افزایشی دمای آب در همه بخش‌های دریای خزر به‌استثنای منتها‌الیه خزر شمالی است».

کاهش تراز آب خزر هرچند که به اعتقاد برخی کارشناسان تا نگران‌کننده‌بودن فاصله دارد، اما این تغییرات و کاهش سطح آب، وقتی به سمت شرق دریای خزر می‌رود و به خلیج گرگان می‌رسد، نگران‌کننده می‌شود. آب پایین رفته و حالا عقب‌نشینی‌اش باعث شده تا بسیاری معتقد باشند که تنها خلیج ایرانی خزر، نفس‌های آخر را می‌کشد، چون جز  آبی که جان چندانی ندارد، چیز زیادی از خلیج گرگان باقی نمانده است. 

بااین‌حال، معاون پژوهش و فناوری پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوّی معتقد است: خبرهایی شنیده می‌شود مبنی بر این‌که در سال‌های آینده بخش‌هایی از خزر خشک خواهد شد. این موضوع خیلی نگران‌کننده نیست، زیرا آن‌چه در کاهش تراز آب دریای خزر اهمیت دارد، کوچک‌شدن تالاب‌های ساحلی است که در اثر کاهش تراز اتفاق می‌افتد. با پایین‌آمدن سطح آب و کاهش تراز، آب تالاب‌ها محدود می‌شود. این اتفاق در سال‌های 1355 و 1356 شمسی هم افتاد. در آن سال، تراز آب یک متر پایین‌تر از تراز کنونی بود و این موضوع باعث شد تا تالاب‌های ساحلی کشور محدود شوند. باید توجه داشت که دریا با این تغییرات خشک نخواهد شد، ولی کاهش تراز، تالاب‌ها را 

محدود می‌کند.

 

کاهش تراز آب و گیاهان آبزی، بلای جان خلیج گرگان 

او درباره خلیج گرگان که شرایط آن به دلیل کاهش سطح آب نگران‌کننده شده است، می‌گوید: خلیج گرگان با دریای خزر ارتباط دارد و به‌صورت مستقم از وضعیت دریا تاثیر می‌پذیرد. در سال‌های اخیر که تراز آب پایین آمده، مساحت و عمق آب در این بخش کم شده است. اما اتفاق دیگری که در خلیج گرگان افتاده و باعث شده که این خلیج حال خوبی نداشته باشد این است که کشاورزی در این بخش گسترش پیدا کرده، آبزی‌پروری رشد کرده و میزان ورود مواد مغذی و مواد آلی به آب افزایش یافته است. این موضوع باعث شده تا گیاهان آبزی رشد کنند و مانع تبادل آب شوند. در حال حاضر می‌‌بینیم که در دهانه خلیج، گیاهان آبزی بسیاری رشد کرده تا حدی که رفت‌وآمد قایق‌ها را هم سخت کرده و وجود این گیاهان، تبادل آب را هم کاهش داده است. 

معاون پژوهش و فناوری پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوّی درباره این‌که کاهش تراز آب بیشترین تاثیر را بر کدام بخش از سواحل خزر گذاشته است، توضیح می‌دهد: بیشترین پسروی، در جنوب شرقی خزر در ساحل گمیشان اتفاق افتاده و کمترین پسروی، در غرب مازندران و در سواحل رامسر بوده است؛ چون زمین در این منطقه شیب بیشتری دارد و به دلیل شیب زمین، کمترین تاثیر را پذیرفته است.

 

سدسازی‌های روسیه و کاهش تراز آب خزر

در سال‌های اخیر، علاوه بر تغییرات اقلیمی که به کاهش بارندگی در این حوضه آبریز منجر شده است، بسیاری معتقدند که سدسازی‌های روسیه باعث شده تا آورد رودخانه‌هایی که از روسیه به دریای خزر می‌ریزند، به ویژه آورد رودخانه‌ی ولگا، کاهش یابد و  این سدسازی‌ها نقشی پررنگ در کاهش تراز آب دریای خزر بازی کنند؛ اما معاون پژوهش و فناوری پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوّی معتقد است که تراز آب ناشی از تغییرات بارندگی در ولگاست، نه سدسازی. او توضیح می‌دهد: بسیار شنیده می‌شود که می‌گویند در روسیه سدهای زیادی روی رودخانه ولگا ساخته شده و همین موضوع باعث کاهش آب‌دهی این رودخانه شده است؛ اما باید توجه کرد که سدهای ساخته‌شده در ولگا در زمان ساخت حدود 170 میلیارد مترمکعب گنجایش داشتند که در حال حاضر با رسوبی که در مخازن سدها اتفاق افتاده، این گنجایش به 80 میلیارد متر مکعب رسیده است. اگر آب همه سدها رها شود، 16 سانتی‌متر تراز آب بالا می‌آید و این میزان افزایش آب، روی تراز آب خزر و میزانی که سطح آب پایین رفته، تاثیر زیادی ندارد.

 

خزر یک متر بالا می‌آید، اگر...

او درباره افزایش مصرف آب و کاهش آب‌دهی رودخانه‌ها و نقش آن‌ها در کاهش تراز آب خزر معتقد است: در بخش جنوبی دریای خزر که ایران قرار دارد، مصرف آب بالا رفته، اما اثرگذاری رودخانه‌های ایران در تراز آب دریای خزر ناچیز است، چون آورد رودخانه‌های کشور کم است. آب‌دهی سفیدرود در آخرین ایستگاه در آستانه اشرفیه حدود چهار میلیارد متر مکعب است، درحالی‌که متوسط آب‌دهی ولگا 240 میلیارد مترمکعب برآورد می‌شود. افزایش مصرف آب در کشور ما و کاهش آب‌دهی رودخانه‌های ایرانی تاثیر چندانی بر تراز خزر ندارد. اگر مصرف آب در آبریز خزر به 70 یا 80 سال پیش برمی‌گشت، تراز آب خزر می‌توانست حدود یک متر بالاتر از تراز کنونی باشد. 

پیش‌بینی‌ها درباره آینده دریای خزر گاهی بسیار تلخ می‌شود. برخی حتی به سرنوشت دریاچه‌های ارومیه و آرال اشاره می‌کنند که در انتظار خزر هم نشسته، اما واقعیت با این پیش‌بینی‌ها متفاوت است. معاون پژوهش و فناوری پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوّی در این‌باره می‌گوید: پیش‌بینی اقلیم سخت است و بیشتر سناریوسازی خواهد بود؛ اما درباره خزر و تراز آب آن، برخی اقیانوس‌شناسان زمانی حدود 5/1 تا دو سال آینده را پیش‌بینی می‌کنند که پیش‌بینی‌هایشان به واقعیت نزدیک است. پیش‌بینی می‌شود که فعلا روند تراز آب کاهنده است و انتظار عقب‌نشینی بیشتری داریم. درباره این‌که گفته می‌شود دریای خزر به سرنوشت دریاچه‌های ارومیه و آرال دچار می‌شود هم باید گفت این موضوع، با تغییرات اقلیمی که در این آبریز  اتفاق می‌افتد، ممکن نیست.

 

نگرانی بزرگ برای خزر 

این‌روزها کاهش تراز آب خزر تنها نگرانی بزرگ‌ترین دریاچه جهان نیست. آلودگی‌ها سال‌هاست که خزر را احاطه کرده‌اند و شاید بیشتر از کاهش تراز آب نگران‌کننده هستند؛ آلودگی‌های نفتی، پساب‌‌ها، ورود فاضلاب و... و حالا آلودگی جدیدی که به تهدیدی جدی برای زمین تبدیل شده است: پلاستیک‌ها و ریزپلاستیک‌ها، که نگرانی بزرگ برای دریای خزر و گونه‌های جانوری آن هستند.

شاید در نگاه اول، آلودگی‌های نفتی بیش از سایر موارد نگران‌کننده به نظر برسد، اما علیزاده معتقد است که با وجود این‌که آلودگی در جاهایی که نفت استخراج می‌شود بیشتر است، اما موضوع خیلی مهم و نگران‌کننده، ورود حجم زیادی مواد مغذی، آلی و فسفر حاصل از کودهای کشاورزی است که در کشورهای شمال، غرب و جنوب دریای خزر مصرف می‌شود. این مواد باعث شده‌اند تا در آب شکوفایی جلبکی اتفاق بیفتد. این پدیده، هم‌زمان با تغییرات اقلیمی و گرمای منطقه، باعث ازبین‌رفتن گونه‌های جانوری در دریای خزر خواهد شد. در عین حال، در این دریاچه هم با آلاینده‌های نوظهوری همچون پلاستیک‌ها و ریزپلاستیک‌ها روبه‌رو هستیم که این آلودگی‌ها باعث نگرانی برای آینده دریای خزر شده است.

نگرانی‌ها برای خزر زیاد شده است. بزرگ‌ترین دریاچه جهان که سال‌هاست سایه سنگین آلودگی را بر سر خود می‌بیند، هر سال آب می‌رود. شمال دریاچه مستعد خشک‌شدن است، حال خلیج گرگان خوب نیست و در چنین شرایطی، خزر نیز باید با آلودگی‌ها   سرشاخ شود.

۲۵ شهریور ۱۳۹۹ ۱۲:۴۳