جمعه ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۰
 

اخبار

به وقتِ خزر

محمد ولی‌زاده| مدیر‌مسئول و سردبیر
به وقتِ خزر
17 سالی می‌شود که در تقویم رسمی کشورمان صاحب روزی شده‌ایم به نام «روز ملی دریای خزر». شرح نام‌گذاری‌اش حدیثی است پُرآبِ چشم، اما پیش از آن، اشاره‌ای مختصر و محض یادآوری به «نام» این «دریا» یا «دریاچه» می‌کنم و درمی‌گذرم. (در این‌که آن را «دریا» بخوانیم یا «دریاچه» هم حرف و حدیث‌ها بسیار است؛ هرچند قرن‌های متمادی است که آن را دریا می‌خوانیم، اما اکنون قرن‌های متمادی‌تری است که به‌طور طبیعی به هیچ دریایی مرتبط و متصل نیست. «دریاچه»نامیدنش هم که عنوان بزرگ‌ترین دریاچه‌ی جهان را برایش به ارمغان می‌آورد، آن را از کنوانسیون ملل متحد در مورد حقوق دریاها محروم می‌سازد و آن‌وقت است که باید کشورهای ساحلیِ آن در مورد رژیم حقوقی‌اش به توافق برسند...!)
دریای شمال ایران از آغاز تا امروز نام‌های فراوانی را به خود دیده و در دوره‌های مختلف آن را به نام‌های گوناگونی خوانده‌اند که تا «اینترنت» هست، ضرورتی ندارد سیاهه‌ای از آن‌ها را ردیف کنیم! اما همین دریای شمالیِ کشورمان که محلی‌ها و برخی از هم‌وطنانمان آن را بیشتر به نام «مازندران» صدا می‌زنند، خیلی وقت است که صاحب دو نام دیگر و رسمی‌تر هم هست. به عبارتی، او را در بیرون و درون خانه به دو نام متفاوت می‌خوانند. «خزر» نامی است که بنا شده به‌طور رسمی در مکاتبات داخلی کشور خوانده و نام برده شود و «کاسپین» هم که معرف او در عرصه‌ی جهانی است.
اما این‌که چرا نام‌گذاریِ روزی به نام خزر را حدیثی پرآبِ چشم خواندم، برمی‌گردد به آن‌چه که مسبب این نام‌گذاری شده است. اما باز اجازه می‌خواهم مختصری از قابلیت‌ها، ویژگی‌ها، دارایی‌‌ها و توانمندی‌های دریای خزر بگویم که اگرچه سخنی تازه نیست، اما برای خیلی از ما یادآور دارایی‌ها و سرمایه‌هایمان است که تا هست، قدرش را نمی‌دانیم، اما وقتی به هر دلیلی آن را ازدست‌رفته دیدیم، کوس ناموسش را بر کنگره‌ی عرش می‌زنیم، فریاد وااسفایمان بلند می‌شود و زمین و زمان را به هم می‌دوزیم تا یکی را مقصر بدانیم.
این دریای عزیزی که از آن سخن می‌رانیم، آبی به‌نسبت شیرین دارد و بیش از 700 کیلومتر عرض، که با پنج کشور ایران، روسیه، آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان همسایه است و جمعیتی در حدود 15 میلیون نفر در حاشیه‌ی آن سکونت دارند. البته دریایی برای تمام فصول هم هست و می‌توان به‌جرئت گفت که کمتر ایرانی‌ای پیدا می‌شود که حتی برای یک بار هم که شده، هوس دریای خزر و طبیعت زیبای استان‌های گلستان، مازندران و گیلان به سرش نزده باشد و حضور دلپذیر و خاطره‌انگیز آن را در هر ماهی از سال که شده، تجربه نکرده باشد. پس طبیعی است که ده‌ها هزار نفر به‌طور مستقیم رزق و روزیِ زندگی خود و خانواده‌شان را از آن طلب کنند. این دریای همیشه‌خاطره‌انگیز برای ما ایرانی‌ها، صاحب بیش از 400 گونه‌ی آبزی است که در راس آن‌ها فک خزری، ماهیان استخوانی مثل ماهی سفید، و البته مهم‌ترین و گران‌ترین ماهیان خاویاریِ جهان قرار دارد، و به‌تنهایی بار تولید 90 درصد ماهیان خاویاری جهان را به دوش می‌کشد. همچنین آن‌قدر از لحاظ ذخایر نفت و گاز غنی است که پس از خلیج‌فارس و سیبری، مقام سوم را به‌خاطر داشتن این منابع در ساحل و زیر بستر دریا، به خود اختصاص داده است؛ هرچند هنوزاهنوز اکتشافات مختلفی در بخش‌هایی از آن در جریان است.
شاید با خود بگویید همین مجموعه‌محاسن و ویژگی‌ها بوده که باعث شده تا روزی را در ستایش و اهمیت آن نام‌گذاری کنند؛ نه، دقیقا مسئله برعکس است! اثرات مخرب آلودگی ناشی از منابع مختلف در ارتباط با بهره‌برداری‌های اقتصادی از سوی کشورهای همسایه؛ ورود پساب‌های کشاورزی، صنعتی، نفتی و فاضلاب شهری در طبیعت بسته‌ی خزر؛ تخریب محیط زیست این محدوده‌ی بی‌نظیر با انباشت زباله‌ و ساخت‌وسازهای بی‌رویه در حریم دریا؛ مشکلات مربوط به اکتشاف نفت از دریای خزر توسط کشورهای حاشیه‌ی آن به‌جز ایران (به‌خصوص آذربایجان که روزانه حدود 900 هزار بشکه در حوزه‌ی جغرافیاییِ خود استخراج می‌کند)، نفَس خزر را به شماره انداخته است و تلاش‌های فعالان محیط زیستی نیز چنان که باید، راهگشا نیست. نگرانی از وضعیت رو به تخریب محیط زیست، کشورهای ساحلی دریای خزر را به فکر واداشت تا برای حفظ حیات آن چاره‌ای بیندیشند. ازاین‌رو، بیش از 20 سال پیش، مجموعه‌اقدامات مشترکی را در راه نجات دریای خزر آغاز کردند تا این‌که موفق شدند در سال ۱۳۸۲، کنوانسیون منطقه‌ای حفاظت از محیط زیست دریای خزر را، که به «کنوانسیون تهران» معروف شده است امضا کنند و سه سال بعد، یعنی در 21 مردادماه 1385، هر پنج کشور ساحلی دریای خزر متعهد شدند تا مفاد آن را رعایت کنند و این روز را به‌عنوان یک رویداد مهم زیست‌محیطی گرامی بدارند.
اگرچه از آن روز تاکنون، هرساله در روز 21 مردادماه، برنامه‌های مختلفی،چه در ایران و چه در دیگر کشورهای همسایه‌ی خزر در پاسداشت آن برگزار شده و چند پروتکل ازجمله پروتکل‌های «آمادگی، واکنش و همکاری منطقه‌ای در مبارزه با سوانح آلودگی نفتی»، «حفاظت از دریای خزر در برابر آلودگی‌های ناشی از منابع و فعالیت‌های مستقر در خشکی»، «حفاظت از تنوع زیستی دریای خزر» و «ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فرامرزی» نیز به تصویب پنج کشور عضو رسیده است، اما هنوزاهنوز، این دریای زیبا و ثروتمند را خطرهای زیست‌محیطی بسیاری تهدید می‌کند و تا روزهای آرامش، راهی طولانی در پیش دارد. شاید اگر توافقی جامع و کامل در خصوص بهره‌برداری از منابع و ذخایر آن، حل و فصل مناقشات بین‌المللی در خصوص رژیم حقوقی، تحدید حدود آبی سطح و بستر دریا، و سهم ماهیگیری کشورها صورت بگیرد، ره‌آورد دریای خزر برای نسل‌های آینده هم لبخندی شیرین باشد. به امید آن روز.|  
۲۵ شهریور ۱۳۹۹ ۱۴:۰۸