دوشنبه ۳۱ خرداد ۱۴۰۰
 

آخرین مطالب

لایروبی و محیط‌زیست دریایی

اکبر رستمی | رئیس اداره ایمنی دریانوردی، سازمان بنادر و دریانوردی
لایروبی و محیط‌زیست دریایی

   کانال‌ها، آبراهه‌ها و مسیرهای دسترسی به بنادر شریان‌های اصلی حمل‌ونقل و تجارت دریایی و تامین منابع عظیم غذایی و معدنی دریایی برای کشورهای صاحب ساحل (Coastal States) و صاحب بندر (Port States) هستند. امروزه، سرعت توسعه صنایع مختلف بندری و دریایی و دریانوردی به حدی است که قطعا بهره‌گیری از آبراهه‌های طبیعی نمی‌تواند پاسخ‌گوی عمق موردنیاز کشتی‌های باری و نفتکش‌های غول‌پیکر حامل کالاهای وارداتی و صادراتی کشورها باشد و به همین منظور، برای ایجاد بنادر و توسعه آن‌ها، افزایش عرض و عمق محوطه‌های عملیات دریایی در اسکله‌ها، حوضچه و کانال‌های ورودی منتهی به آن‌ها، از طریق لایروبی و با استفاده از تجهیزات خاص و انتقال لای به خشکی و یا بخش‌های عمیق‌تر دریایی امری ضروری است. بدیهی است تغییراتی که در نتیجه این اقدام در ساختار طبیعی هر منطقه به وقوع خواهد پیوست، در صورت درنظرنگرفتن ملاحظات زیست‌محیطی، می‌تواند در درازمدت تخریب محیط زیست دریایی را در پی داشته باشد.

لایروبی چیست؟

در مناطقی که با کم‌آبی مواجه بوده‌اند، از دیرباز، مقوله لایروبی یکی از دغدغه‌های جوامع انسانی در پالایش منابع و افزایش حجم ذخیره‌های آبی سالم در نهرها، آب‌انبارها، قنات‌ها و آب‌گیرها بوده است که اتفاقا کاملا با نیازهای زیستی بشر همخوانی و مطابقت داشته است.

لایروبی در فرهنگ ساخت و مهندسی بنادر عبارت است از پاک‌سازی، بهسازی و تعمیق رودخانه‌ها و مسیرهای دریایی منتهی به آن‌ها، با استفاده از انواع روش‌های مکانیکی و خصوصیت‌های فیزیکی آب و خاک و یا تلفیقی از هر دو آن‌ها. لایروبی احداثی (Capital Dredging) با هدف افزایش اعماق قابل کشتیرانی و برای تردد کشتی‌هایی با آبخور و در نتیجه حجم بار بالا صورت می‌پذیرد و در لایروبی نگهداری (Maintenance Dredging) هدف، حفظ شرایط موجود و ممانعت از کاهش عمق تامین‌شده و آبخور کشتی‌ها ـــ  با برداشت آورده‌ی رسوبات ـــ  است. اگر بخواهیم از منظر مهندسی و مکانیک خاک به این دو نوع لایروبی بپردازیم، شاید بیشترین تفاوتشان در جنس، دانه‌بندی، چسبندگی و سختی بستر و رسوبات هدف هر یک باشد که به‌واسطه آن، نوع تجهیزات فنی موردنیاز و نحوه انجام عملیات، تعیین، برنامه‌ریزی و اجرا می‌شود.

 

  لایروبی و اثرات زیست‌محیطی

ممکن است ساخت و توسعه بنادر در راستای سیاست‌های تجاری و اقتصادی کشورهای صاحب بندر مبتنی بر اقتصاد دریامحور امری اجتناب‌ناپذیر باشد، اما بی‌گمان اجرای این طرح‌ها می‌تواند محیط زیست را، هم در محوطه‌های دریایی و هم در بخش‌های ساحلی هم‌جوار آن‌ها، با چالش‌های جدی و گاه غیرقابل جبران مواجه کند. فرایند لایروبی به‌صورت عام، با برداشت لای از محوطه‌های طراحی‌شده برای عملیات دریایی بنادر، مطابق با فضاهای پیش‌بینی‌شده آغاز می‌شود و با تخلیه لای در مناطقی خارج از محدوده‌های عملیاتی ـــ  خواه در خشکی، خواه مناطق دریایی عمیق‌تر ـــ  خاتمه می‌یابد. با این توصیف، آثار هر مرحله در جای خود قابل تامل و بررسی است.

بخشی از آثار سوء لایروبی، ناشی از ایجاد تغییر در شرایط محیط‌های آبی است که در طول سالیان متمادی به حالتی از تعادل رسیده‌اند. بستر دریا در شرایط طبیعی، زیستگاه انواع موجودات کف‌زی اعم از نرم‌تنان، سخت‌پوستان، ماهیان و مرجان‌هاست که در آن رشد و نمو می‌کنند. بخش‌هایی از این بستر نیز به مناطق تخم‌ریزی سایر ماهیان تبدیل می‌شود و تحت‌تاثیر پدیده‌ای موسوم به جریان‌های آبی فرارو یا بالاآمدگی آب از سطح بستر (Upwelling)، بخش عمده‌ای از منابع غذایی سایر موجودات دریایی را تامین می‌کند. بدیهی است برهم‌زدن این بوم‌سازگان، چه در مرحله برداشت با تراشیدن بستر، و چه در مرحله تخلیه لای با ریختن حجم عظیمی از رسوبات و دفن زیستگاه‌ها، می‌تواند چرخه زیستی شکل‌گرفته را دچار تخریب و دگرگونی کند.

بخش دیگری از اثرات زیست‌محیطی لایروبی به جابه‌جایی آلودگی‌های شیمیایی و میکروبی در نتیجه این کار مربوط می‌شود. اسکله‌ها و محوطه‌های بندری، با درنظرگرفتن نوع کالایی که از طریق آن‌ها تخلیه و بارگیری می‌شود و همچنین دفع انواع فاضلاب‌های مجتمع‌های صنعتی و مسکونی هم‌جوار آن‌ها، می‌توانند به کانون‌هایی از آلودگی‌های شیمیایی و میکروبی، به‌ویژه ترکیبات فلزات سنگین، تبدیل شوند که برداشت لای از محدوده‌های یادشده و تخلیه آن در مناطق دورتر،  عامل انتقال این آلودگی‌ها به انواع موجودات آبزی در آن مناطق خواهد بود.

کنوانسیون لندن

کنوانسیون «Dumping»، که به آن کنوانسیون لندن نیز اطلاق می‌شود، در سال 1972 میلادی به تصویب رسید و پروتکل الحاقی آن نیز در سال 1996 پیشنهاد و تصویب شد. این پروتکل به‌عبارتی برای رفع نقاط ضعف و کاستی‌های کنوانسیون به‌ویژه در ارتباط با تخلیه مواد و زائدات حاوی فلزات سنگین در دریاها تنظیم شده بود. جمهوری اسلامی ایران 24 سال بعد و در سال 1375 به کنوانسیون ملحق شد و در سال 1394 پروتکل الحاقی را پذیرفت. از دی‌ماه سال 1395 این کنوانسیون برای ایران لازم‌الاجرا شده است و به‌طور خاص بر تخلیه مواد زائد و پسماند ناشی از فعالیت‌های بشر در دریا می‌پردازد که بخشی از آن به الزامات و استانداردهای تخلیه رسوبات حاصل از لایروبی در دریا اشاره دارد. در حال حاضر، مرجع ملی پیگیری موضوعات این کنوانسیون در کشور، سازمان حفاظت محیط زیست است. 

بر این اساس، مهم‌ترین اقدامات برای کاستن اثرات زیست‌محیطی لایروبی بدین شرح فهرست شده است: انجام ارزیابی‌های میدانی برای تعیین نوع و میزان مواد زائد، شناسایی خطرات بالقوه و بالفعل آلاینده‌های موجود در رسوبات منطقه، شناسایی بوم‌سازگان‌های کف‌زی و بررسی ویژگی‌هایی همچون باد، موج، جریان‌های آبی، عمق و شکل بستر و توان و ظرفیت خودپالایی برای پذیرش مواد دفعی.

 

نتیجه‌گیری

همان‌ طور که رشد اقتصادی کشور و ایجاد ظرفیت‌های جدید و متناسب با نیازهای کشور در بخش‌های واردات و صادرات کالا و نفت مستلزم توسعه و شکوفایی بنادر است، ماهیت ملی حفاظت از محیط زیست دریایی، به منظور تبعاتی که نادیده‌گرفتن آن بر کمیت و کیفیت منابع غذایی دریایی دارد و می‌تواند مستقیما بر سلامت مردم تاثیرگذار باشد و همچنین صنعت گردشگری در بخش بوم‌گردی دریایی، با وجود جزایر بکر و پوشش‌های گیاهی منحصربه‌فرد و زیبا، ایجاب می‌کند تمام دستگاه‌ها و مراجع ذی‌ربط، همگام و همسو با یکدیگر، به‌گونه‌ای اقدام کنند که زمینه‌های توسعه پایدار دریا‌محور به بهترین نحو مهیا و اجرایی شود و لازمه تحقق چنین توسعه‌ای، توجه به ‌تمامی ارکان توسعه در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و حتی امنیتی است.|

۱۱ تیر ۱۳۹۹ ۱۱:۲۵