دوشنبه ۲۷ آبان ۱۳۹۸
 

اخبار

تاثیر ویژگی‌های بندر بر توانمندی‌های رقابتی در بازار بین‌الملل

| علی حمیدی بجندی| دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت بازاریابی، دانشگاه آموزش عالی ناصرخسرو ساوه| | سیدمهام‌الدین طباطبایی| دکترای مدیریت بازاریابی، دانشگاه آموزش عالی ناصرخسرو ساوه
تاثیر  ویژگی‌های بندر بر توانمندی‌های رقابتی در  بازار  بین‌الملل

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر ویژگی‌های بندر بر توانمندی‌های رقابتی در بازار بین‌الملل حوزه خلیج فارس انجام شده است. جامعه آماری این پژوهش در بخش کیفی شامل صاحب‌نظران و متخصصان حوزه کشتیرانی، بنادر و دریانوردی بوده‌اند که ملاک انتخاب این افراد بر اساس معیارهایی مانند تجربیات عملی در زمینه موضوع و تخصص آن‌ها بوده است. جامعه آماری در بخش کمّی نیز عبارت بودند از صاحبان کالا، مالکان کشتی، شرکت‌های کشتیرانی، فورواردرها و اپراتورهای دو بندر امام خمینی(ره) و چابهار. برای جمع‌آوری داده‌ها از ابزار پرسش‌نامه استفاده شده که دو متغیر اصلی ویژگی‌های بندر و ترمینال و همچنین عملکرد ترمینال را مورد سنجش قرار داده است. در این پژوهش برای ارزیابی رابطه میان متغیرها از روش مدل‌سازی معادلات ساختاری در نرم‌افزار AMOS استفاده شده است. یافته‌های پژوهش نشان داد ویژگی‌های بندر و ترمینال‌ها به شدت بر عملکرد ترمینال و بندر تاثیرگذار است.

امروزه حمل‌ونقل یکی از اجزای مهم اقتصاد ملی محسوب می‌شود و به دلیل داشتن نقش زیربنایی تاثیر فراوانی بر فرآیند رشد اقتصادی کشور دارد. این بخش در برگیرنده فعالیت‌هایی است که به شکلی گسترده در تمامی زمینه‌های تولید، توزیع، مصرف کالا و خدمات جریان داشته و در مجموعه فعالیت‌های اقتصادی نقش غیرقابل‌انکاری برعهده دارد. در حال حاضر هزینه‌ی حمل‌ونقل در قیمت تمام‌شده کالا در کشورهای توسعه‌یافته، درحال‌توسعه و کل جهان، پنج درصد است (رضایی ارجرودی، 1383). حمل‌ونقل دریایی به‌عنوان شاخه‌ای از بخش حمل‌ونقل که در توسعه تجارت خارجی کشورها نقش مهمی را ایفا می‌کند، به‌واسطه داشتن مزیت‌هایی از جمله هزینه پایین جابه‌جایی، پرداخت وجه در مقابل اسناد معتبر و سرعت در رسانیدن کالا از مناسب‌ترین روش‌های حمل‌ونقل به‌شمار می‌آید (سیاره و الهیاری، 1396). در بازارهای پیچیده بنادر که ساختار غالب آن‌ها جایی بین «بازار چندقطبی» و «مشتری‌سالاری» قرار گرفته و به غایت تحت تاثیر روندهای بین‌المللی ناشی از تجارت بین‌الملل و مداخلات سیاسی، تقاضای مشتق از زنجیره‌های تامین و صنعت حمل‌ونقل، تحولات فناوری و غیره هستند، شناسایی و تبیین دقیق قوای پنج‌گانه عمل‌کننده و به‌کارگیری این رویکرد برای تحلیل رقابت در این صنعت و برنامه‌ریزی راهبردی بنگاه بر مبنای آن اگر غیرممکن نباشد، بسیار دشوار است. به‌کارگیری این رویکرد، همچنین موجب شده که توجه مجریان و سیاست‌گذاران صنعت بنادر بیشتر متوجه منابع راهبردی شود و غفلتی جهان‌شمول نسبت به قابلیت‌ها در این بخش شکل بگیرد. در این برهه خطیر که درآمدهای نفتی کشور به‌شدت در محاق تحریم‌های بین‌المللی قرار گرفته و تامین و مدیریت کالا در شمار دغدغه‌های اولیه کشور به شمار می‌آید، محرومیت بیشتر کشور از این موهبت موجود به‌هیچ‌وجه جایز نیست؛ چرا که افزایش همکاری‌های تجاری و به‌خصوص توسعه شبکه‌های ترانزیتی از مبدا بنادر کشورمان می‌تواند زمینه‌ساز بقا و حیات اقتصادی کشور باشد (رستگاری، 1392).

رقابتی‌بودن حمل کالا یکی از عوامل بسیار مهم در تصمیم‌گیری صاحبان کالا برای انتخاب بندر است، به دلیل این‌که بندر باید مانند یک حلقه کارآمد در زنجیره تامین باشد تا بتواند به صورت رقابتی در بازار عمل کند. هر یک از اعضای زنجیره تامین می‌خواهد با موفقیت، سود خود را به حداکثر برساند و قدرت رقابتی بندر به‌شدت تحت تاثیر سازمان‌دهی و زیرساخت‌هاست. مطالعات و بررسی‌های متعددی در مورد مسئله پیچیده‌ی انتخاب بندر وجود دارد، مواردی مانند: هزینه‌ها، محل بندر، زیرساخت‌ها، میزان معطلی، تجهیزات موجود، کارایی، ترافیک و شلوغی بندر و... (راتمن، کروزیک و جوگوویچ، 2015). با توجه به موارد مطرح‌شده، این تحقیق به منظور بررسی تاثیر ویژگی‌های بندر در توانمندی‌های رقابتی و افزایش رقابت‌پذیری در بازار انجام شده است.

تحقیق حاضر از نظر هدف، تحقیقی کاربردی است و از لحاظ روش اجرا، توصیفی (از نوع پیمایشی) است. همان‌طور که اشاره شد، جامعه آماری در بخش کیفی شامل مدیران و یا متخصصان حرفه‌ای و باتجربه در حوزه کشتیرانی است و در بخش کمّی نیز عبارت است از صاحبان کالا، مالکان کشتی، شرکت‌های کشتیرانی، فورواردرها و اپراتورهای دو بندر امام خمینی(ره) و چابهار. حجم نمونه در بخش کیفی، شامل 10 نفر از خبرگان و متخصصان حوزه بنادر و دریانوردی است و در بخش کمّی نیز از طریق فرمول کوکران محاسبه شده است. به‌این‌ترتیب حجم نمونه مورد بررسی برای این پژوهش، 165 نفر است که برای اطمینان از بازگشت پرسش‌نامه، 200 پرسش‌نامه توزیع و 180 پرسش‌نامه به دست محقق برگشت. برای سنجش دو متغیر ویژگی‌های مهم بنادر و ترمینال‌ها و همچنین عملکرد ترمینال‌ها، از ‌پرسش‌نامه‌ای که محقق ساخته، استفاده شده است. این پرسش‌نامه با مرور و بررسی مقاله کالدرین‌ها، اگوستو فلیشیا و دینیسیو (2013) ساخته شده است. تجزیه و تحلیل داده‌ها نیز با استفاده از نرم‌افزار SPSS 24 برای توصیف متغیرهای جمعیت‌شناختی و نرم‌افزار AMOS برای مدل‌سازی معادلات ساختاری انجام شده است.

 

یافته‌ها

در این بخش برازش مدل و آزمون فرضیات تحقیق با استفاده از نرم‌افزار AMOS مورد بررسی قرار می‌گیرد.

بحث و نتیجه‌گیری

  فرضیه اول: موقعیت بندر از لحاظ قاره‌ای، منطقه‌ای، دسترسی بندر، پویایی بندر، دسترسی دریایی، خدمات دریایی ترمینال و یکپارچه‌سازی و سازمان‌دهی ترمینال، از ویژگی‌های مهم و تاثیرگذار برای بندر و ترمینال هستند. این ویژگی‌ها می‌توانند از مهم‌ترین و تاثیرگذارترین ویژگی‌های بنادر و ترمینال‌ها باشند؛ همان‌گونه که در این پژوهش دسترسی بندر، پویایی آن، خدمات دریایی ترمینال و همچنین یکپارچه‌سازی و مدیریت مناسب از ویژگی‌های مهم بنادر و ترمینال‌ها به شمار آمده‌اند. با توجه به پژوهش‌هایی که پیشتر توسط رزمجویی و آرام (1395)، رستگاری (1392)، رام کین (2016)، سهامی (1390) و حکمت‌شعار (1389) انجام شده است، می‌توان گفت که برای توسعه مزیت رقابتی بنادر باید به فاکتورهای مختلفی از جمله توان عملیاتی، معیارهای مالی، معیارهای فیزیکی و حتی شرایط حاکمیتی توجه داشت و برای بررسی و طراحی الگویی برای دستیابی به نتایج بهتر در بازار جهانی، نادیده گرفتن این فاکتورها امکان‌پذیر نخواهد بود.

  فرضیه دوم: عملکرد ترمینال به‌شدت تحت تاثیر ویژگی‌های بندر و ترمینال قرار دارد.

نتایج نشان داد که ویژگی‌های بندر و ترمینال به‌شدت بر عملکرد ترمینال تاثیرگذار است. درحقیقت هرچه بنادر و ترمینال‌ها از ویژگی‌های ارزشمندتری از لحاظ موقعیت، دسترسی، پویایی، خدمات دریایی، یکپارچه‌سازی و مدیریت برخوردار باشند، در نتیجه سطح کارایی ترمینال و بندر بالاتر می‌رود و از عملکرد شایسته‌تری برخوردار می‌شوند. در همین راستا، سهامی (1390)، حکمت‌شعار (1389) و جلیلیان (1393) نیز اذعان داشته‌اند که برای بالابردن کارایی بنادر، شناخت دقیق مزایا و معایب و محدودیت‌های بنادر و ترمینال‌ها در منطقه ضرورت دارد.

  فرضیه سوم، چهارم و پنجم: بهره‌وری و کارایی ترمینال، میزان فعالیت ترمینال و رضایت مشتریان ترمینال، نمایانگر معیارهایی برای عملکرد ترمینال است.

کارایی و بهره‌وری، فعالیت و همچنین رضایت مشتریان از مهم‌ترین معیارهای عملکرد ترمینال‌ها و بنادر به حساب می‌آید و بدین ترتیب هرچه کارایی، فعالیت و پویایی و همچنین رضایت مشتریان بالاتر باشد، در نتیجه ترمینال و بندر در بازار بین‌الملل از عملکرد و مزیت رقابتی بالاتری برخوردار خواهد بود. همچنان‌که ویتور کالدین و همکاران (2013)، دسا راتمن و همکاران (2015) و حکمت‌شعار (1389) نیز پیش‌ازاین دریافته‌اند که شناسایی شاخص‌های کلیدی از جمله شناخت مشتریان و کسب رضایتمندی آن‌ها بسیار حائز اهمیت است. درحقیقت هرچه بنادر پویاتر و به‌روزتر باشند و برای بهبود عملکرد و ارتقای سطح کارایی خود از طریق ذخیره‌سازی زمان و وجوه مالی برای بارگیری و تخلیه بار سعی کنند، رضایت صاحبان و نمایندگان کشتی، واسطه‌ها و فروشندگان کالاها را کسب می‌کنند و موجب ارتقای سطح عملکردی ترمینال و در نتیجه بندر خواهند شد. بنابراین لایروبی کانال‌های دریاییِ منتهی به اسکله و پهلودهی کشتی‌های بزرگ با آبخور بالا، تخصصی‌کردن بنادر، در نظر گرفتن معافیت‌هایی درخصوص حقوق و عوارض بندری و استفاده از تکنولوژی‌های پیشرفته و به‌روزترین وسایل تخلیه و بارگیری

پیشنهاد می‌شود.|

 

منابع

ـ رضایی ارجرودی، عبدالرضا (۱۳۸۳). اهمیت و جایگاه صنعت حمل‌ونقل در ارتقا و شکوفایی اقتصاد کشور. کارشناس ارشد راه و ترابری، بندرعباس، دانشگاه عمران هرمزگان.

ـ سیاره، جعفر و الهیاری، الهام (1396). ضرورت رویکرد ویژه به بهبود وضعیت ترمینال ریلی بنادر ساحلی و اثر آن بر انتقال کالا از بنادر. دانشیار مدیریت بنادر دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی چابهار، کارشناس ارشد مدیریت بنادر دانشگاه دریانوردی و علوم

دریایی چابهار.

ـ رستگاری، مهدی (1392). توسعه مزیت‌های رقابتی در صنعت بنادر جمهوری اسلامی ایران. کارشناس ارشد مدیریت اجرایی، سازمان مدیریت صنعتی ایران.

ـ رزمجویی، دامون و آرام، فرشاد (1395). بررسی عوامل مؤثر

بر مزیت رقابتی بنادر آبادان و خرمشهر. شانزدهمین همایش صنایع دریایی. بندر عباس.

ـ سهامی، سعید (1390). راهکارهای افزایش مزیت رقابتی ایران در جذب و پهلوگیری کشتی‌های تجاری در بندر بوشهر. پایان‌نامه مقطع کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور.

ـ حکمت‌شعار، حسن (1389). به‌کارگیری کارت امتیازی متوازن و بسته نرم‌افزاری QPR به‌منظور ارزیابی عملکرد و پیاده‌سازی سیستم داشبورد مدیریت. فصل‌نامه‌ی دیدگاه.

ـ جلیلیان، عبدالکمال (1393). ارزیابی کارایی بنادر ایران با استفاده از مدل تحلیلی پوششی داده‌ها (DEA). کارشناسی ارشد مهندسی صنایع، دانشگاه سیستان و بلوچستان.

Caldeirinha. Vitor & Felicio. J. Augusto & Andreia Dionisio (2013). Effect of the container terminal characteristics on performance,  CEFAGE - School of Economics and Management, Technical University of Lisbon.

Rathman, Desa; Krzic, Borut & Jugovic, Tanja Poletan (2015). Analysis of the competitiveness of port of ploce at the container transport market and the possibilities for improvement. Scientific Journal of Maritime Research, 29; 40-44.

Caldeirinha. Vitor & Felicio. J. Augusto & Andreia Dionisio (2013). Effect of the container terminal characteristics on performance, CEFAGE - School of Economics and Management, Technical University of Lisbon.

۳۰ مهر ۱۳۹۸ ۱۴:۴۸