چهارشنبه ۳۰ مرداد ۱۳۹۸
 

اخبار

در بهار امسال، دو بار شهرهای ساحلی استانِ گلستان به زیر آب فرو رفته است

آق‌قلا؛ چله‌نشینِ سیل

آق‌قلا؛ چله‌نشینِ سیل

جریان‌‌های سیلابی تکرارشونده، از عوامل عمده آسیب‌پذیری جوامع محلی و خسارت به تولیدکنندگان محصولات روستایی و زیرساخت‌‌های کانون‌های زیستی هستند. گلستان یکی از استان‌های مستعد وقوع جریان‌های سیلابی در کشور است که حوادث ناشی از جاری‌شدن سیل دهه‌های اخیر در آن، در جهان کم‌نظیر بوده و بالاترین مقام(!) حادثه‌خیزی را در کشور داشته است. سیلاب بزرگ اردیبهشتِ سال 1371، سیلاب ویرانگر مرداد سال 1380 با دبی پیک هزار و 650 مترمکعب در ثانیه و حدود 400 نفر کشته و تکرار آن در سال بعد و به‌ویژه اواخر تیرماه سال 1384 بارزترین نمونه‌ جریان‌های سیلابی خطرناک و مخرب در این منطقه هستند. در هر چهار سیلاب خطرناک یادشده، هر چند علت اصلی وقوع، بارش‌‌هایی با مقدار و شدت بالا و زمان بارش کوتاه‌مدت بوده (به‌گونه‌ای که هر چهار مورد از نوع سیلاب‌‌های تند و سریع با دبی لحظه‌ای بالا بوده‌اند)، ولی تشدید ویرانی و تخریبات آن‌ها بر زمینه مداخلات انسانی در فضای جغرافیایی منطقه اتفاق افتاده است. این سیلاب‌ها ابتدا تاثیر اولیه خود را بر منابع طبیعی منطقه گذاشته و سپس این اثرات باعث به وجود آمدن موانع و مشکلاتی در فعالیت‌‌های انسانی نیز شده است. شسته‌شدن خاک، از بین رفتن دیواره رودخانه‌ها، آسیب دیدن پوشش گیاهی، محدود شدن زمین‌‌های کشاورزی، سست شدن خاک، تغییر مسیر رودخانه‌ها، جابه‌جایی جاده‌ها و راه‌‌های ارتباطی و دیگر اثرات سیلاب‌ها، حتی منجر به تغییر چشم‌انداز سازمان فضایی استان نیز شده است. به همین خاطر است که شناخت مناطق سیل‌گیر، مکان‌یابی بهینه طرح‌‌های توسعه، ممانعت از مداخلات انسانی بالادست، اجرای طرح‌‌های پیشگیری از سیل، انجام عملیات آبخیزداری در بالادست و دیگر برنامه‌ها و اقدامات محدودکننده خطر جریان‌های سیلابی و واریزه‌‌های آن، باید بیش‌ازپیش در برنامه‌ریزی آمایش فضای استان مورد توجه قرار گیرد تا امکان بررسی راه‌‌های مقابله با جریان‌های سیلابی را با توجه به شرایط طبیعی و تنوع اکولوژیکی منطقه و نزدیکی آن به دریا ممکن ‌سازد.

خسارت پشت خسارت

استان گلستان، نوروز امسال سیاه‌پوش شد؛ سیل از شهر گنبد جاری شد و همان‌طور که پیش‌بینی‌شده بود، به آق‌قلا و گمیشان رسید. بر اساس آمارهای ستاد بحران استان گلستان، در این سیل ۱۸ هزار و 66 واحد مسکونی شهری و روستایی آسیب دیدند و هشت هزار و 500 واحد کاملا تخریب شدند. همچنین ۳۱۲ مدرسه آسیب‌دیده و 515 کلاس درس خراب شده است. 310 هکتار از زمین‌های کشاورزی به زیر آب فرو رفته و ترکیب آبِ سیل با فاضلابِ بیرون‌زده در کوچه‌ها، محله‌های آق‌قلا و گمیشان را شبیه باتلاق‌هایی بدبو کرده است. تقریبا یک ماه پس‌ازاین اتفاق صدها نفر هنوز به زندگی برنگشته‌اند و تلاش می‌کنند خانه‌هایشان را دوباره به یک سرپناه تبدیل کنند.

 

مردم، جان‌پناه مردم

سیل در استان گلستان، مهمان ناخوانده نبوده است. سال‌هاست که این مردمِ صبور، به‌خصوص در نیمه اول سال، با این پدیده هم‌داستان می‌شوند اما عجیب این‌جاست که در هر سال، چرخ باید دوباره اختراع شود و راه نجات مردم و دارایی‌هایشان، دوباره! مردم آق‌قلا در روزهای اول سیل در نمایشگاه محلی این شهر اسکان داده شدند و بعد در مدرسه‌ای بزرگ. برای دام‌ها هم هیچ جایی جز تپه‌ای که بر فرازش، گورستان شهر قرار دارد، نبود. چند روز بعد اما لازم بود زنگ مدرسه‌ها به صدا درآید و گورستان آماده کفن‌ودفن تازه‌گذشتگان سیل شود و این شد که برخی در همان خانه‌های قدیمی خود ماندند و معروف شدند به ساکنان کوی ایثار؛ محله‌ای در شهر که مردم در طبقه دوم خانه‌هایش زندگی می‌کردند و ترددشان تنها به وسیله قایق و گاهی هم تراکتور بود.

 

چله‌نشینی سیل نوروز

40 روز از سیل نوروز نگذشته بود که دوباره و این‌بار سیل‌بندهای مردم در منطقه‌ای معروف به «یلمه‌خندان» ترک برداشت و آب به سمت آق‌قلا حمله‌ور شد. سد کیسه‌ای شمالِ «یلمه‌خندان» در سه نقطه دچار شکستگی شد و مناطق شمال شهر آق‌قلا مانند کل‌آباد، حکیم‌آباد، ایثار و ایرکار (یک‌چهارم شهر کوچک آق‌قلا) به زیر آب فرو رفت. بر اساس گزارش‌ها، در برخی مناطق، آب به ارتفاع 89 سانتی‌متری هم رسید و گل‌ولایی که ساکنان شهر تازه از خانه‌هایشان زدوده بودند، دوباره مهمان ناخوانده شد. سیل اولِ آق‌قلا و گمیشان، خروش باورنکردنی آب بود. گزارش‌ها از ارتفاع دو و دو و نیم متری آب در این شهرها خبر می‌داد و چاره‌ای جز استفاده از قایق‌های موتوری برای تردد در کوچه‌پس‌کوچه‌های شهر نگذاشته بود. 80 درصد از این دو شهر، روزها زیر آب مدفون بود و مردم بر فراز تپه گمیشان، شاهدِ از بین رفتن زندگی خود بودند و از خود می‌پرسیدند که چه اتفاقی افتاده است؟!

 

قایق‌ها رسیدند

معروف است که در گمیشانِ قدیم، مردم از آب باران برای آشامیدن استفاده می‌کردند. تشت‌های بزرگی بر بامِ خانه‌ها بوده که آب باران را جمع و در اختیار اهالی خانه قرار می‌داده است. چنین شهر و چنین منطقه‌ای در مجاورت دریا اما سال‌هاست که دیگر قایقی به خود ندیده، سال‌هاست که خشکیِ گرگان‌رود و پس‌کشیدن آبِ دریای خزر، مردم این منطقه را به کشاورزی و دامپروری کشانده است. بر همین نمط، روزهای سیل، روزهای کوتاهی دست بود و خرمایی که بر نخیل مانده است. شاید اگر سازمان بنادر و دریانوردی، دیرتر وارد عمل می‌شد و از دریچه مسئولیت اجتماعی خود، به تجهیز شهر و مردمش نمی‌پرداخت، سوگِ آق‌قلا امروز تلخ‌تر و تعداد کشته‌ها بیشتر بود.

اعزام 15 فروند قایق موتوری و توزیع 150 عدد جلیقه نجات، اعزام دو دستگاه بیل مکانیکی، یک دستگاه بیل مکانیکی دوزیست و یک دستگاه لایروب کاترساکشن برای لایروبی رودخانه گرگان‌رود با برآورد تقریبی 50 هزار متر مکعب لایروبی به‌منظور تعریض و تعمیق کانال فرعی گرگان‌رود و اعزام تیم‌های تخصصی مهندسی و عملیاتی به‌منظور آماده‌سازی تجهیزات، انجام هیدروگرافی و اجرای عملیات لایروبی در منطقه گمیشان و خواجه‌نفس، بخشی از اقدامات انجام شده توسط سازمان بنادر و دریانوردی پس از وقوع سیل در استان گلستان بود. این اما پایان ماجرا نبود.

 

اتصال به دریا؟

با فروکش کردن آب، امروز موقعیت استان گلستان به‌عنوان همسایه شرقی دریای خزر به یک موقعیت استراتژیک و تاریخی بدل شده است. آیا سیل توانسته دوباره حیات و رونقِ دریایی را به این استان برگرداند؟ آیا شاهد زنده شدن دوباره بنادر استان و اتصال رودهای خشک آن به دریا خواهیم بود؟ این پرسش و پرسش‌هایی ازاین‌دست، در زندگی پیشِ روی مردم گلستان، نقشِ حیاتی خواهد داشت. به جریان افتادن رودخانه‌های منتهی به گمیشان، آق‌قلا، بندر ترکمن و خواجه‌نفس، اگر واقعیت پیدا کند و به دریا برسد، احتمال خطر و تهدید سیل به‌مراتب کمتر از قبل خواهد بود؛ چرا که رود، بستر و مسیر خود را پیدا خواهد کرد و به نقش تاریخی خود که همان هدایت سیلاب‌ها به سمت دریاست، خواهد رسید. تا آن زمان اما جز لایروبی این رودخانه‌ها کاری نمی‌توان کرد. سازمان بنادر و دریانوردی اما قصد دارد کمیته‌ای برای پایش تهدیدات دریایی و بندری ایجاد کند تا به رصد تهدیدات و ارائه پیشنهاد‌ها بپردازد؛ کمیته‌ای که جای خالی متخصصان آن در بحرانِ اخیر استان به چشم می‌آید.

 

ساماندهی بندر ترکمن

قدم بعدی، ساماندهی و احیای اسکله تفریحی بندر ترکمن است که مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی هم اشاره‌ای به آن کرده و گفته است: «اگرچه ساختار اقتضایی سازمان بنادر در واکنش به شرایط اضطراری، موثر بوده است اما لازم است تا خلاء‌های موجود در این ساختار شناسایی‌شده و بتوانیم با آمادگی کامل‌تر و استفاده به‌موقع از تجهیزات و نیروی انسانی، به موضوعات بحرانی ورود کنیم.» تا این‌جای کار، مدیریت و هدایت کانال فرعیِ خروج سیلاب به دریای خزر که توسط تجهیزات و متخصصان این سازمان انجام گرفت، در کاهش بحران آق‌قلا و گمیشان نقش مهمی داشت. بعدازآن هم قایق‌ها در اختیار مردم قرار گرفتند تا بر فراز شهر پر از آب خود، تردد کنند و دست‌به‌کار نجات شهر شوند. در همین مدت هم 21 هزار مترمکعب از گل‌ولای مصبِ دلتای گرگان‌رود و قره‌رود لایروبی شده است و به نظر می‌رسد اگر سیل دوم، چندان جدی نباشد، بتوان شهر را در نیمه‌های خردادماه دوباره به جریان حیاتی خود بازگرداند. پرسش اصلی اما این‌جاست که آیا شهری که بیش از 40 روز با ارتفاع لااقل نیم متر در زیر آب مدفون بوده، قابلیت زندگی مجدد خواهد داشت؟|

۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۸ ۱۵:۲۳