دوشنبه ۴ شهریور ۱۳۹۸
 

اخبار

چابهار؛ مهره‌ی تغییردهنده در بازی استراتژیک منطقه

چابهار؛ مهره‌ی تغییردهنده  در  بازی استراتژیک منطقه
   شکوفه حبیب‌زاده |  انستیتو مطالعات استراتژیک افغانستان در گزارشی که به قلم
 سه پژوهشگر افغانستانی، ایرانی و هندی به نگارش درآمده، تحلیل استراتژیک بندر چابهار
(روابط افغانستان ـ ایران ـ هند) را ارائه داده است. در این گزارش که با محور اهمیت چابهار برای کشور همسایه نوشته شده، عبدالقدیر متفی، رئیس اطلاعات و ارتباط عامه و سخنگوی وزارت معادن و نفت جمهوری اسلامی افغانستان و پژوهشگر انستیتو مطالعات استراتژیک افغانستان، بهرام امیراحمدیان، کارشناس حوزه روسیه و آسیای مرکزی و قفقازِ موسسه مطالعات ایران ـ اوراسیا و گلشن ساچدوا، رئیس برنامه مطالعات حوزه اروپا در مرکز مطالعات اروپایی واحد مطالعات بین‌المللی دانشگاه جواهر لعل‌نهرو به بیان دیدگاه‌های خود در این زمینه پرداخته‌اند. نقطه مشترک این تحلیل‌ها، تکیه بر این گزاره است که: «چابهار مهره‌ی تغییردهنده بازی استراتژیک در منطقه» خواهد بود. اشاره اصلی این گزارش به بی‌نیازشدن افغانستان از محور پاکستان است و تقابل هند و چین در منطقه. در بخشی از این گزارش آمده: «تجارت خارجی افغانستان وابسته به مسیرهای اصلی ترانزیت است که از پاکستان عبور می‌کند... راه‌های زمینی به‌شدت کنترل‌شده و حضور پاکستان همواره مانع جدی فرا روی رشد تجارت افغانستان است. با توجه به توافق سه‌جانبه بین هند، ایران و افغانستان در توسعه بندر چابهار، افغانستان نه‌تنها به دریای هند، بلکه به دریای عمان، خلیج فارس و سایر کشورهای عربی نیز دسترسی خواهد یافت. با در نظرداشتن تنش سیاسی میان افغانستان و پاکستان، تجارت افغانستان به طور جدی تحت تاثیر قرار گرفته است؛ زیرا بیشتر محصولات این کشور از طریق بندر گوادر براساس موافقت‌نامه تجارت و ترانزیت افغانستان ـ پاکستان که یک موافقت‌نامه تجارت دوجانبه است، به کشور هند صادر می‌شود. این موافقت‌نامه به افغانستان اجازه می‌دهد تا از طریق بندر کراچی بدون حقوق گمرکی کالا وارد کند، اما چندین‌بار این موافقت‌نامه به دلیل تنش‌های سیاسی عملی نشده است. با همه این‌ها به نظر می‌رسد چابهار یک بدیل خوب برای تجارت و ترانزیت افغانستان و یک فرصت مناسب برای تاجران این کشور در دسترسی به دریا از طریق ایران و هند است.

اهمیتی حیاتی چابهار برای افغانستان

در ابتدای این گزارش مهم بر چرایی اهمیت حیاتی چابهار برای افغانستان تاکید شده: «بندر چابهار از این لحاظ یک پروژه حیاتی برای افغانستان است که امکان انتقال کالاهای افغانستان را به شرق میانه و اروپا و زمینه واردات کالاهای حیاتی به افغانستان میسر می‌کند... در‌ عین‌حال، به دلیل موقعیت استراتژیک جغرافیایی، افغانستان ظرفیت تبدیل‌شدن به نقطه وصل منطقه را دارد. نتایج توافق‌نامه چابهار برای افغانستان بسیار مهم است، زیرا این پروژه شهرهای زرنج، هرات، قندهار، کابل و مزارشریف را به اقتصاد آسیای مرکزی وصل خواهد کرد. بندر چابهار به هند نیز فرصت دستیابی به منابع غنی گاز و نفت آسیای مرکزی را خواهد داد. نفت و گاز برای کشورهایی مانند هند که از کمبود منابع هیدروکربنی رنج می‌برد، اهمیت حیاتی دارد.» و در ادامه آورده است: «این یک آغاز جدید در روابط افغانستان، هند و ایران به‌حساب می‌آید.»

چابهار، فرصت‌های استراتژیک چشمگیر و گزینه‌های تجاری خوبی را برای افغانستان فراهم می‌کند. از منظر تدارکاتی، این بندر نزدیک‌ترین بندر به افغانستان است. بندر چابهار 700کیلومتر نزدیک‌تر از بندرعباس به افغانستان و یک‌هزار کیلومتر نزدیک‌تر از بندر کراچی پاکستان به این کشور است. چابهار مهره‌ی تغییردهنده بازی استراتژیک در منطقه است و کشورهای دخیل در این زمینه امیدوار هستند که پروژه چابهار، افغانستان را به یک مرکز اقتصادی در منطقه تبدیل کند و هم‌چنین روابط رو به رشد میان افغانستان و هند را افزایش دهند.

 

جایگاه هند

تحلیل‌های این گزارش می‌گوید: «هند، ایران و افغانستان در حال تلاش برای توسعه همبستگی زیرساخت‌های اتصال منطقه‌ای به بندرها، جاده‌ها و شبکه‌های راه‌آهن هستند تا فرصت‌های بیشتر برای دسترسی به بازارهای منطقه‌ای و همبستگی اقتصاد خود ایجاد کنند. هند در حال حاضر کار جاده زرنج ـ دلارام را در افغانستان به اتمام رسانده که زمینه تجارت زمینی را با کابل و در نهایت فراتر از آن با آسیای مرکزی فراهم می‌کند.»

 

سنگ‌اندازی‌های آمریکا 

تحلیل‌گران این گزارش ضمن برشمردن عواید پروژه چابهار برای اقتصاد ایران، مدعی‌اند، تاکید ایران بر این بندر استراتژیک، نمادین بوده و می‌نویسند: «برای ایران توسعه‌ی بندر چابهار توسط کمک‌های بین‌المللی، یک حرکت نمادین است تا به ایالات متحده آمریکا بفهماند که تهران دیگر تنها نیست. در سال 2015 پس از آن‌که تهران برجام را به امضا رساند و از تحریم‌های اقتصادی نجات پیدا کرد، پروژه چابهار به‌سرعت تحول یافت، زیرا ایران فرصت مذاکره با هند، چین و اروپا در زمینه‌ی سرمایه‌گذاری و عرضه‌ی تجهیزات برای این پروژه را حاصل کرد.» 

از سوی دیگر بسیاری فکر می‌کنند که هند نباید بخشی از دهلیز  تجاری چین ـ پاکستان باشد که از سوی چین تامین مالی می‌شود؛ زیرا این دهلیز از قلمرو مورد منازعه میان هند و پاکستان عبور می‌کند، اما از سوی دیگر توسعه بندر چابهار، مسیر بدیل و قابل اعتماد برای دسترسی به دریای هند را در اختیار افغانستان قرار می‌دهد. این کشور می‌تواند با استفاده از سرمایه‌گذاری‌های پیشین هند در جاده زرنج ـ دلارام به دریای هند و آسیای جنوبی دسترسی پیدا کند. موقعیت بندر چابهار در منطقه به این معنی است که این پروژه می‌تواند هرگونه چالشی را که در اثر تحولات خلیج فارس و تنگه هرمز اتفاق می‌افتد، خنثی کند.

 

 کشورهای علاقه‌مند به سرمایه‌گذاری در چابهار

برخی کشورها با توجه به این‌که بندر چابهار یک پروژه رو به رشد است، علاقه‌مند هستند در این بندر سرمایه‌گذاری کنند. در میان کشورهایی که در راستای تقویت ثبات در افغانستان کار می‌کنند، ژاپن بسیار فعال است. در رابطه با همین موضوع، یک مقام ارشد وزارت امور خارجه ژاپن در دهلی نو در هشت سپتامبر 2016 اعلام کرد که کشورش علاقه‌مند به سرمایه‌گذاری در بندر چابهار است.

بنابراین، در حال حاضر ایران در شرایط بهتری برای انتخاب شرکای خود در توسعه چابهار و ایجاد زیرساخت‌های حمل‌و‌نقل در جنوب شرقی این کشور قرار دارد. تقویت همکاری با ژاپن و هند و توسعه روابط با این کشورها در زمینه‌هایی مانند مبادله انرژی، ساخت و راه‌اندازی پالایشگاه‌ها، توسعه چابهار و ایجاد راه‌آهن بین این بندر مهم دریایی و افغانستان و آسیای میانه، اقدامات مهمی است که سبب می‌شود چین به سهیم‌شدن در این پروژه بیشتر ترغیب شود تا یک متحد استراتژیک مثل ایران را از دست ندهد و نقش فعال‌تری در پروژه‌های این کشور داشته باشد.

در کنار وصل‌کردن هند به دهلیز بین‌المللی حمل‌ونقل

شمال ـ جنوب، این پروژه ظرفیت تغییر مسیر تجارت هند با اوراسیا و اتحادیه اروپا را نیز دارد. با این حال تمرکز اصلی هند باید روی داشتن روابط اقتصادی با ایران و افغانستان باشد. با توجه به شرایط سیاسی اقتصادی حاکم بر منطقه، روابط اقتصادی هند و افغانستان به‌طور قابل ملاحظه‌ای رو به افزایش است. این نشان می‌دهد هند با افغانستان یک رابطه اقتصادی استراتژیک و درازمدت دارد تا این‌که یک رابطه‌ای آشفته که در نتیجه دخالت جامعه جهانی به میان آمده است. با توجه به این‌که ایران هنوز در تلاش برای برداشتن تحریم‌های آمریکاست، این پروژه بسیار اهمیت دارد. تمرکز اصلی این پروژه روی افغانستان و ایران است، و هند باید یک برنامه‌ تجاری واقعی و درازمدت داشته باشد. جدا از سرمایه‌گذاری‌های بالقوه روی ذخایر نفتی ایران، هم‌زمان باید برنامه‌های دیگری مانند تاسیس کارخانه‌های آلومینیوم و تولید کود شیمیایی نیز در چابهار آغاز شود. این فعالیت‌ها اگرچه در همان مراحل اولیه، تولیداتی کافی خواهند داشت، اما هنگامی که پروژه به بهره‌برداری رسید، انتظار می‌رود تولیدات انبوه‌تری در پی داشته باشد. در این راستا، ایران باید از همه پروژه‌ها و سرمایه‌گذاری‌های هند در داخل مناطق آزاد تجاری یا سایر بخش‌های این کشور حمایت کند. این سرمایه‌گذاری‌ها برای موفقیت پروژه چابهار در سال‌های پیش ‌رو حیاتی خواهد بود.| 

۲۶ اسفند ۱۳۹۷ ۱۳:۵۵