پنج شنبه ۲ خرداد ۱۳۹۸

اخبار

روایت وحید شقاقی‌شهری، اقتصاددان، از ضرورت ایجاد ادبیاتِ اقتصادِ دریایی

تمدن‌های تاریخی، کنارِ آب‌ متولد شده‌اند

تمدن‌های تاریخی، کنارِ آب‌ متولد شده‌اند
دریاهای جنوب و جنوب شرقی ایران آن‌‌قدر دارای اهمیت است که کمتر اقتصاددانی وجود دارد که از هدر‌رفتن اثربخشی‌اش در شرایط فعلی نگوید. خلیج‌فارس و دریای عمان نه‌تنها برای ایران که برای کشورهای منطقه هم دارای تاثیر فراوان‌اند و همین هم عاملی شده تا به‎عنوان گلوگاه‌های پراهمیت منطقه شناخته شوند. با این وجود وحید شقاقی‌شهری، اقتصاددان، با تاکید بر اهمیت تاریخی دریاها و بنادر برای تمامی کشورها بر این نکته تاکید دارد که در ایران برخلاف بسیاری از کشورهای دیگر، در طول تاریخ کمتر به دریاها و بنادر اهمیت داده شده است. او می‌گوید تا این اهمیت بازیابی نشود، نمی‌توان امیدوار به بهبود اوضاع بود. این در‌حالی است که مقام معظم رهبری در سیاست‌های کلی اخیرشان بر اهمیت این بخش تاکید داشته‌اند و از سوی دیگر دولت دوازدهم با ساز‌و‌کارهایی، در توسعه آن گام برداشته است. مواردی که هر چند کارساز خواهند بود اما قطعا کافی نیستند و باید با برنامه‌ریزی این مهم را بهبود بخشید. آن هم در شرایط فعلی که تحریم‌ها بار دیگر مشکلات گسترده‌ای را برای اقتصاد کشور ایجاد کرده‌اند و نیاز به تدابیری ملی برای رونق‌بخشی به اقتصاد در
تقریبا تمام کالاهای اساسی کشور از طریق دریا و بندر وارد می‎شود. اثرگذاری دریا و بندر در این حوزه چگونه است و روند استفاده از دریا در ادوار گذشته به چه شکلی بوده است؟
از اوایل قرن بیستم اقیانوس‌ها نقش کلیدی خودشان را پیدا کردند. این درحالی است که وقتی به مطالعه سیر تحولات اقتصاد نگاه می‌کنیم، می‌بینیم از  اواخر قرن 15 بحث دریا و اقیانوس در اقتصاد جهانی نقش پیدا کرد. کریستف کلمب در سال 1492 قاره آمریکا را کشف کرد و پس از آن واسکودوگامو پرتغالی هم اقیانوس اطلس را به سمت پایین آمد و دهانه امیدنیک را دور زد و به خاور دور رفت. همین هم راهی بود برای آغاز استثمار در مناطق آسیایی. بعد از قرن 15 و 16 اقتصاد اروپا به بلوغ رسید و رشد کرد و این نکته‌ای بود که دلیلش ورود آن‌ها به قدرت دریایی و تجارت در اقیانوس بود.
با توجه به تحولات تاریخی جایگاه ایران چگونه بود؟ 
در نگاه تحلیلی به تحولات تاریخی می‌بینیم از زمانی‎که عثمانی‌ها دریای مدیترانه را بستند، اروپایی‌ها به‌‌ویژه بریتانیا، اسپانیا، هلند و... بحث دریانوردی را با جدیت دنبال کردند. اسپانیا، آمریکای جنوبی را تصاحب کرد. پرتغالی‎ها، بریتانیا و هلند هم در قرن ۱۷ و ۱۸ این کار را ادامه دادند. از اوایل قرن 20 تئوری تسلط بر اقیانوس مطرح شد و آمریکایی‎ها این تئوری را مدنظر قرار دادند. مَثلی وجود دارد که می‌گوید هر که می‌خواهد حاکم دنیا و امپراتور عالم شود، باید بر اقیانوس‎ها تسلط پیدا کند و تجارت را گسترش دهد، چرا که هم از لحاظ زمان و هم هزینه به‌صرفه است و این مزیت تجارت دریایی در مقابل تجارت در خشکی است. متاسفانه کشور ما از درک نظری و تئوریک اقتصاد دریامحور دور بوده و ادبیات اقتصادی ما همواره خشکی‎محور بوده است. این درحالی است که دریای خزر را در شمال داریم و در جنوب با خلیج فارس و دریای عمان به اقیانوس هند و اقیانوس اطلس راه می‌یابیم که موقعیت ویژه‌ای است. با این وجود به‌نظر می‌رسد ما یک تئوری اقتصادی و استراتژی یکپارچه نداشته‌ایم. 
 
درحال‌حاضر چابهار برای خروج از بحران و پشتیبان بندر شهیدرجایی، وارد میدان شده است. چگونه می‌توان از فرصت معافیت تحریم در این بندر بهره برد؟
متاسفانه فقط چند سال است که به اهمیت این سواحل پی برده‌ایم و در تلاش برای توسعه مکران هستیم، اما واقعیت این است که هم‌چنان چالش‌های تاریخی بسیاری داریم و در طول سال‌های گذشته به این توجه نداشته‌ایم که عمده شهرهای پیشرفته در کنار سواحل و رودها بوده است. تمدن تاریخ بشر در دریای مدیترانه شکل گرفت. بخش‌های پیشرفته چین در شانگهای همه به دریای جنوب چین وصل هستند و توسعه شهرنشینی‌ها و گسترش اقتصاد همواره در کنار دریا بوده. منابع زیر دریا بسیار غنی است و سرشار از منابع زیستی و غذایی است. برای مثال سنگاپور هاب منطقه‌ای است و یا عمده تاکید روس‌ها بر اقیانوس اطلس شمالی است که به دلیل آب‌شدن یخ‌های آن منطقه می‎تواند منابع انرژی سرشارش را در آینده‌ای نزدیک بهره‌برداری کند و یا نکته دیگر بحث خدمات تجاری است. برای مثال بندری در امارات وجود دارد که مخصوص پهلوگیری کشتی‌ها برای سوخت‌گیری است. از همین طریق میلیاردها دلار پول کشتی‌هایی که می‌خواهند از آسیای شرق در مسیر اقیانوس هند و کانال سوئز حرکت کنند، به دست می‌آورند. ما در مسیر کریدور شمال و جنوب قرار داریم و ایران می‌تواند در مسیر این تجارت عظیم سهیم باشد. کالاها از اقیانوس هند به خلیج فارس بیایند و از آذربایجان به فنلاند برسند. این تجارتی سریع و کم‌هزینه برای کشورهای درگیر است و فقط لازم است بستر مناسب را در جنوب و جنوب شرقی فراهم کنیم.
 
ناگفته پیداست که قطع ارتباط بانکی و تحریم‌ها در تمامی بخش‌ها اثرگذار بوده. از این منظر چه پیشنهادی برای تجارت دریایی دارید تا بتواند به اقدامات خود
ادامه دهد؟
لزوما بحث تحریم نیست. قبل از تحریم هم ادبیات اقتصاد دریامحور نداشتیم و متافیزیک اقتصاد ما اقتصاد نفتی است. تحریم‌ها وقتی اعمال می‌شود، هزینه را بیشتر می‎کند و تامین مالی برای توسعه زیرساخت‌ها افزایش می‌یابد. توسعه نیازمند زیرساخت است و توسعه بنادر، بارگیری، دپو و... کار جدی می‎خواهد. تامین مالی می‎خواهد. به این ترتیب امکان جذب تکنولوژی و تبادل فناورانه و ورود سرمایه‌گذار خارجی سخت می‎شود، اما واقعیت این است که پیشنهاد اصلی تلاش برای توسعه دریا و بنادر است، فارغ از آن‌که تحریم‌ها باشند یا خیر. ما هر بار به تحریم می‎خوریم، یاد سرمایه‌های انسانی و سایر سرمایه‌ها می‌افتیم و هروقت صحبت تحریم‌ها نیست، بار دیگر اقتصاد نفتی رونق می‌گیرد. توانمندی داخلی برای ورود به این عرصه نیازمند برنامه است.
 
کانال ویژه مالی می‌تواند راهکاری برای بهره‌گیری این بخش برای خروج از تنگنای تحریم‌ها باشد؟
کانال مالی کانال حداقلی است و مزیت خاصی نخواهد داشت. این کانال برای تامین برخی مواد غذایی و منابع اولیه برای تولید است و از آن نمی‌توان به‌عنوان کانالی برای مرتبط‌شدن با بخش‌های اقتصادی بزرگ استفاده کرد. در واقع این کانال حتی در صورت تصویبش هم در زمینه‌ی زیرساخت‌ها و مباحث کلان چندان اثربخش نخواهد بود. 
 
چگونه می‌توانیم در زمانی کوتاه فرصت‌های از دست‌رفته را بازسازی کنیم و در واقع فرصت کاسبان تحریم در تجارت دریایی را به تهدید تبدیل کنیم؟
درحال‌حاضر شاهد این هستیم که رهبری در سیاست‎های کلی اخیرشان تاکید بر بحث اقتصاد دریا داشته‌اند که این نکته‌ای مهم و پیش‌برنده است. از سوی دیگر نیروی دریایی هم تلاش زیادی برای تسلط بر بخش‎هایی از اقیانوس هند و پیشرفت کشتیرانی داشته است. دولت دوازدهم توسعه مکران را در دستور کار خود قرار داده و این اتفاقات نشان‌دهنده این است که کشور به اهمیت اقیانوس‌ها و دریا‌ها پی برده ‌است. بحث مهم این است که بتوانیم زیرساخت‌های این حوزه را ایجاد کنیم. سیاست پاندولی ضرر می‎زند و نمی‌توان با استفاده از سیاست‌هایی از این دست، برای دریاها و بنادر 
برنامه‌ریزی کرد.|
۲۶ اسفند ۱۳۹۷ ۱۳:۲۹