پنج شنبه ۲ خرداد ۱۳۹۸

اخبار

کارنامه‌ی 40 ساله

بررسی تحولات دریاییِ نیم‌قرن اخیر و به‌ویژه 40 سالی که از انقلاب اسلامی می‌گذرد، نیازمند درک موقعیت تاریخی ایران در عبور از مهم‌ترین گلوگاه سیاسی خویش، از یک سو، و تامل بر جایگاه حمل‌ونقل دریایی و صنایع وابسته به آن در تاریخ کشور از سوی دیگر است. تقارن این دو بازخوانیِ تاریخی در سال‌های نخست انقلاب، این نکته را تقویت می‌کند که مقوله دریا در این برهه‌ی خاص، به یکی از اصلی‌ترین گفتمان‌های حاکمیتی کشور بدل شده تا جایی که امروز پس از چهار دهه استقرار جمهوری اسلامی، می‌توان کارنامه این بخش از کشور را مثبت ارزیابی کرد.
در آستانه‌ی پنجمین دهه از انقلاب اسلامی، کشف این واقعیت که میزان وابستگی اقتصاد و تجارت کشور به پهنه‌های آبی شمال و جنوب ایران تا چه حد افزایش یافته، چندان سخت نیست؛ خصوصا آن‌که نیم‌نگاهی به آمارهای منتشر شده از سوی سازمان بنادر و دریانوردی، گواه این واقعیت است که امروز بیش از 90 درصدِ تجارت دریایی ایران از طریق آب انجام می‌شود، حال آن‌که در گذشته، این میزان، به خاطر وابستگیِ اقتصاد کشور به واردات زمینی و هوایی از طریق هم‌پیمانان رژیم پهلوی، چه بسا محدود به وارداتِ کالاهایی بوده که امکان ترانزیتی دیگری برای ورود به کشور نداشته‌اند.
این در‌حالی است که صنعت دریایی و بندری ایران، تاریخچه‌ای قابل اعتنا دارد و نمی‌توان آن را «فرزندِ یک‌‌شبه» و «تازه به دوران رسیده»‌ای توصیف کرد که از گَرد راه نیامده، داعیه‌ی پیشرفت و رشد داشته است. به عبارت دیگر، صنعت دریایی کشور یکی از معدود صنایعی است که در سال‌های پیش از انقلاب، تولدِ کالبدی یافته اما بخش مهمی از استعداد و توانایی بالقوه آن، تا سال‌های بعد از انقلاب فرصت شکوفایی پیدا نکرده بود.
عمده‌ی این فرصت‌ها در حوزه نرم‌افزاری و توسعه پایدار زیرساخت‌ها بوده است. رشد کمی و کیفی آموزش در حوزه دریایی، اصلی‌ترین برگ برنده این مسیر است که می‌توان آن را با افزایش دانشگاه‌های تخصصی، رشته‌های فنی و مهندسی مرتبط با دریا و فعالیت‌های دانشگاهی رشته‌های دانش‌بنیان سنجید؛ خیزشی که به تربیت نیروی انسانی کشور در این حوزه انجامیده و ایران را نه فقط به یکی از محیط‌های آکادمیک تربیت نیرو، بلکه به یکی از مراکز اصلی اعطای مجوزهای رسمی دریانوردی در منطقه بدل کرده است.
جنگ و پیامدهای آن، فارغ از تغییری که در معادلات سیاسی منطقه صورت داد و بافت اقتصادی کشور را دگرگون کرد، پررونق‌ترین بندر کشور را نیز از بین برد. بندر خرمشهر که روزی نگین خلیج فارس به حساب می‌آمد، در همان سال‌های نخست پس از انقلاب، بازسازی شد اما استراتژی تجارت دریایی کشور، توسعه بندری ایران را با راه‌اندازی بندر شهید رجایی در بندرعباس، به مسیر تازه‌ای هدایت کرد؛ مسیری که بعدها باعث شد در شهرهای حاشیه‌ای خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر، بنادر نسل دوم و سوم پا بگیرند و توسط مهندسان داخلی، طراحی و بهره‌برداری شوند.
صنایع مرتبط با دریا نیز هم‌پا با نبضِ تکنولوژی روز دنیا متحول شدند تا جایی که ایران با برگزاری همایش آیکوپمس، به عنوان یکی از مستمرترین همایش‌های دریایی جهان، همه‌ساله میزبان متخصصان حوزه دریایی بوده و به دنبال اثربخشی علمی و فنی‌ ـ ‌مهندسی در جهان است.
مرور مختصر دستاوردهای دریایی کشور در چهار دهه گذشته اما یک سئوال مهم و اساسی را پیش روی ما قرار می‎دهد و آن هم نقشه‌ی راهِ فرهنگی ایران در ورود به پنجمین دهه از انقلاب اسلامی است. حال که به‌نظر می‌رسد بسترهای زیرساختی تاحدود قابل قبولی اجرایی شده‌اند و زمینه‌ی توسعه کمی و آماری بنادر و فعالیت‌های دریایی کشور فراهم شده، آیا برای اثرگذاری فرهنگ دریایی به عنوان یکی از غنی‌ترین فرهنگ‌های بومی کشور، برنامه‌ای پیش روی مسئولان عالی‌رتبه نظام قرار دارد که نصب‌العین بدنه‌ی کارشناسی کشور و اثرگذاران این حوزه شود؟
سازمان بنادر و دریانوردی به عنوان بازوی حاکمیتی کشور در حوزه دریا، تاکنون قدم‌هایی در این مسیر برداشته و خصوصا با جدی‌گرفتن مسئولیت خود در حوزه‌ی مدیریت یک‌پارچه بنادر و سواحل کشور، سعی کرده در این زمینه اثرگذار باشد. منتها یک دست قطعا صدا ندارد! کارِ فرهنگ باید به اهل آن سپرده شود و این مسیر، با حضور همه‌جانبه‌ی هنرمندان، فعالان فرهنگی و دانشگاهی، سیاست‌سازان و تصمیم‌سازان دو عرصه‌ی فرهنگی  ـ هنری و دریایی کشور می‌تواند ما را به نقطه‌ی مطلوب‌تری در پنجمین دهه از انقلاب اسلامی برساند.
در این مسیر، نباید از انرژی نهفته در فرهنگِ مرتبط با دریا غافل شد؛ فرهنگی که ریشه در اسطوره‌ها، قصه‌ها، متل‌ها و سرگذشت‌های دریانوردان و مردمان ساحل‌نشین کشور دارد. فعالیت‌های پژوهشی و آمایشی در حوزه‌ی پسکرانه‌ها باید به پیوست‌های فرهنگی و هنری در جهت حفظ خاطرات جمعی ایرانیان از مقوله دریا مجهز شود و این مهم را برای نسل‌های بعد به عنوان یک میراثِ ارزشمند ثبت و ضبط کند. بی‌شک با چنین محکی است که می‌توان هر تجربه‌ای را در زمینه گفتمان دریامحور کشورمان به اتفاقی اثرگذار، مانا و استراتژیک بدل کرد و امیدوار بود که روند توسعه، محدود به کرانه‌ها و بنادر نیست و اثر آن از شمالی‌ترین و جنوبی‌ترین آبراهه‌های کشور تا دلِ کویرِ مرکزی ایران بر جای خواهد ماند.|
۲۹ بهمن ۱۳۹۷ ۱۳:۰۱