سه شنبه ۳۰ بهمن ۱۳۹۷

اخبار

شغل‌های آباء و اجدادی ساحل‌نشینان رو به نابودی است

خاطرات و فراموشی

خاطرات و فراموشی
در سال‌های اخیر، با پیشرفت علم‌و‌تکنولوژی و فراگیرشدن اینترنت و ماهواره، ماشین‌آلات و ربات‌ها جایگزین نیروی انسانی شده‌اند و بسیاری از شغل‌هایی که در گذشته رایج بوده، حال دیگر منسوخ شده است. هرچند شغل‌هایی هم داریم که تنها ماهیتشان عوض شده و فرآیند انجام آن‌ها تغییر کرده است. شغل‌های مرتبط با دریا نیز از این قاعده مستثنی نیستند. چه بسیار شغل‌های مهمی در حوزه‌ دریا و دریانوردی در گذشته‌های دور و نزدیک وجود داشته است که در گذر زمان کم‌رنگ شده و یا به‌کل از‌ بین رفته است و امروزه تنها نام وخاطره‌ای از آن‌ها به‌جا مانده است. صدالبته این چرخه ادامه پیدا خواهد کرد و بسیاری از شغل‌هایی هم که ما در‌حال‌حاضر مشغول انجام آن هستیم، تنها نام و خاطره‌شان برای آیندگان باقی خواهد ماند. ضمن سپاس از همراهی علی ابراهیم‌زاده، رئیس اداره HSE اداره کل بنادر و دریانوردی استان بوشهر در نگارش این مطلب، در ادامه به بعضی از مشاغل فراموش‌شده دریایی اشاره می‌شود.
صید مروارید
صید مروارید به هزاران سال قبل باز می‌گردد و از دوران باستان در ایران رواج داشته است. مروارید خلیج فارس یکی از نادرترین و کم‌نظیرترین مروارید‌های جهان است و در گذشته صید مروارید یکی از مشاغل مهم و اصلی مردمان خطه جنوب بوده است. برای صید این گوهر سفید و درخشان از غواصانی استفاده می‌شده که حدود چهار تا پنج دقیقه و گاهی بیشتر، تا عمق 30 متری آب می‌رفتند و صدف‌های حاوی مروارید را با سختی فراوان بالا می‌آوردند و این کار را در روز گاهی تا 50 بار تکرار می‌کردند. این شغل در اثر آلودگی آب به واسطه آلاینده‌های نفتی و هم‌چنین صید بی‌رویه صدف رو به زوال است. 
 
صید خاویار
خاویار از اشرافی‌ترین و گران‌ترین غذاهای جهان است که قدمتی طولانی دارد. خاویار انواع گوناگونی دارد، از جمله خاویار سرخ، طلایی و سیاه و از این بین، خاویار سیاه ارزش بسیار زیادی دارد تا آن‌جا که به آن مروارید سیاه می‌گویند. دریای خزر یکی از مهم‌ترین منابع ماهی‌های خاویاری جهان است که در حال حاضر به علت قاچاق بی‌رویه این ماهی، ساخته‌شدن سد‌ها و در نتیجه از بین رفتن محل تخم‌ریزی این ماهی و هم‌چنین آلودگی‌های زیست‌محیطی، صید خاویار در کشور ما در حال نابودی است.
 
گَلّافی
دریانوردی در ایران قدمتی دیرینه دارد. اسنادی به دست آمده که نشان می‌دهد ایرانیان از شش هزار سال پیش دریانوردی می‌کرده‌اند. گَلّافی یا لنج‌سازی از مهم‌ترین و بومی‌ترین صنایع جنوب کشور بوده است که سابقه‌ی آن به دوره‌ی افشاریه برمی‌گردد. کسانی که در کار ساخت لنج بودند، جلاف یا گلاف می‌نامیدند. در گذشته لنج‌ها از چوب درخت آبنوس ساخته می‌شدند، به صورتی که تنه‌ی درخت را خالی می‌کردند و یا چند تنه را کنار هم قرار می‌دادند تا لنج ساخته شود. به‌مرور زمان لنج‌ها برای سفرهای دورتر و طولانی‌تر بزرگ‌تر شدند. اما امروزه لنج‌های فایبرگلاس جانشین لنج‌های چوبی شده اند که ارزان‌تر و سریع‌تر ساخته می‌شوند و عمر کمتری نسبت به لنج‌های چوبی دارند. هم‌چنین در صورت غرق‌شدن، تهدیدی برای محیط زیست به‌شمار می‌آیند. اکنون در بنادر کشورمان، کارگاه‌های لنج‌سازی با چوب رو به تعطیلی است.
 
کارکنان کشتی
اکثر کشتیرانی‌های جهان جهت صرفه‌جویی در هزینه‌ها و استفاده و بهره‌برداری از سیستم‌های جدید ناوبری، نسبت به کم‌کردن هزینه‌ها اقدام کرده‌اند. از جمله‌ی این اقدامات تقلیل نیروی انسانی در کشتی‌هاست. برای مثال با گرایش کشتی‌ها به سیستم‌های جدید و اتوماتیک‌شدن آن‌ها از تعداد مهندسان بخش‌های الکترونیک، برق و موتور کاسته شده و در بخش‌های تدارکات و خدمات نیز از نیروهای انسانی کمتری نسبت به گذشته استفاده می‌شود. هم‌چنین در گذشته در کشتی‌ها شخصی به ‌نام افسر مخابرات وجود داشت که وظیفه‌اش ارتباط و تماس با ایستگاه‌های ساحلی برای مخابره‌ی نیازهای کشتی و گرفتن هوای مسیر برای ایمنی بیشتر در دریا و هم‌چنین تماس‌های فرمانده‌ی کشتی با ادارات مرکزی بود ولی امروزه با پیشرفته‌شدن دستگاه‌های مخابراتی و ارتباطی و روی کار آمدن سیستم‌های ماهواره‌ای، دیگر شغلی با این عنوان وجود ندارد و وظایف افسر مخابرات و افسر برق در یک نفر خلاصه شده است که به نام افسر الکترونیک در کشتی‌ها شناخته می‌شود.
 
کرجی‌رانی
کرجی‌ها در گذشته‌های دور بندر انزلی کار حمل‌ونقل کالاهای بزرگ را بر عهده داشتند و همه‌روزه صدها تن کالا را از کشتی‌ها تخلیه کرده و به کنار اسکله‌ها حمل می‌کردند. کرجی‌ها علاوه‌بر کالا، مسافران را هم بین روستاها و بنادر همسایه انزلی جابه‌جا می‌کردند. با احداث جاده‌ها، پل‌ها و گسترش راه‌های عبوری در شهر‌های حاشیه‌نشین دریایی، کرجی‌رانی به‌تدریج رونق خود را از دست داد و با روی کار آمدن اتومبیل و کامیون این شغل به‌طور رسمی از بین رفت.
 
کَلفات‌کاری
از آن‌جایی که در قدیم لنج‌ها از چوب ساخته می‌شدند و این چوب‌ها در گذر زمان و در اثر همجواری با آب شور می‌پوسیدند، از ماده‌ای به نام کلفات جهت تعمیر آن‌ها استفاده می‌کردند تا هم پوسیدگی را از بین ببرد و آن‌ها را مقاوم کند و هم خزه‌هایی را که به چوب‌ها می‎چسبد و باعث کاهش سرعت لنج‌ها می‌شود، برطرف کند. هم‌چنین در گذشته درز بین چوب‌هایی که در ساخت لنج‌ها به کار می‌رفت را با این ماده که ترکیبی از روغن نارگیل و روغن کنجد است پر می‌کردند. به این کار کَلفات‌کاری و به افرادی که این کار را انجام می‌دادند کلفات‌کار می‌گفتند که البته با جایگزین‌شدن فایبرگلاس جای چوب‌ها در ساخت لنج‌ها، این شغل هم رو به زوال و فراموشی است.
تَشاله و دوبه‌کاری
در گذشته لنج‌های حمل بار آبخورشان زیاد بود و نمی‌توانستند در اسکله‌ها پهلو بگیرند، بنابراین برای تخلیه بارشان از تشاله استفاده می‌کردند. تَشاله‌ها لنج‌های کوچکی بودند که کنار کشتی‌ها و لنج‌های حامل بار می‌رفتند، کالاها را از آن‌ها تحویل می‌گرفتند و از آن‌جا که آبخورشان کم بود، به آسانی می‌توانستند بارهایشان را در اسکله‌ها تخلیه کنند. بعدها از شناوری به‌نام دوبه برای حمل‌ونقل کالاها استفاده ‌شد. دوبه‌ها نیز شناورهایی بودند با کف مسطح و بعضی از انواع آن‌ها دارای انبار که مانند تشاله‌ها، محموله‌های کشتی و لنج‌ها را به اسکله و ساحل انتقال می‌دادند. بعضی دوبه‌‌ها دارای نیروی کشنده مانند موتور بودند و بعضی دیگر به وسیله‌ی شناور دیگری یدک می‌شدند. امروزه اما با پیشرفته‌ و مکانیزه‌‌شدن لنج‌ها مشکل پهلوگیری در اسکله‌ها، حمل بار و کالاها حل شده و دوره تشاله و دوبه‌کاری برچیده شده است.
 
مزدکاری
افرادی که در ایام دور عملیات حمل بار و کالاها را از تشاله به کشتی و از کشتی به اسکله انجام می‌دادند، مزدکار نام داشتند.  همان‌طور که در مطلب قبل به آن اشاره شد، با برچیده‌شدن تشاله‌ها و دوبه‌ها، این شغل نیز از میان رفته است.
 
لنج‌های راهنما
در گذشته در بنادر لنج‌های کوچکی به نام لنج‌های راهنما وجود داشتند که کارشان هدایت لنج‌های بزرگ به داخل حوضچه و کمک‌کردن به آن‌ها جهت پهلوگیری در اسکله‌ها بود. امروزه با لایروبی‌ اسکله‌ها، لنج‌ها به راحتی می‌توانند وارد حوضچه شوند و در اسکله‌ها پهلو بگیرند، بنابراین عملیات پایلوت دیگر
انجام نمی‌شود.|
۱۴ بهمن ۱۳۹۷ ۱۳:۳۴