چهارشنبه ۲۳ آبان ۱۳۹۷

اخبار

روایت انتقادآمیزِ رئیس وقت سازمان برنامه و بودجه از کمپانی روسی خوشتاریا

راه‌آهن رشت به پیره‌بازار، معایب بی‌شمار دارد

راه‌آهن رشت به پیره‌بازار، معایب بی‌شمار دارد
بندر انزلی از حیث موقعیت، بدون شک یکی از مهم‌ترین مراکز تجارتی ایران است. امتعه[کالاها] خارجی که از شمال وارد ایران می‌شود، از بندر مزبور به سایر نقاط مملکت حمل شده و هم‌چنین صادرات ایرانی از طریق انزلی به روسیه و سایر ممالک اروپا اعزام می‌گردد. کمپانی خوشتاریا که اهمیت این موقع را کاملا احساس کرده و می‌دانست لاقیدی ایرانیان چه منافع بزرگی را در آن‌جا عقیم گذارده، تقریبا دوسال است از برای ایجاد وسایل سریع حمل‌و‌نقل و درک منافع سیار راه‌آهن در رشت به پیره‌بازار دایر و بدین طریق شهر رشت را به بندر انزلی وصل نموده است. این بنده در مسافرتی که چندی قبل به گیلان کرده، راه‌آهن فوق را کاملا بازدید و لازم دانستم اطلاعات خود را در این مقاله به عرض نازنین محترم برسانم:
در سال قبل از ایجاد این راه‌آهن، از رشت به انزلی دو راه موجود بوده؛ اول راه خشکی، دویم راه مرداب. راه خشکی عبارت از جاده است که روس‌ها در امتداد سواحل شرقی مرداب انزلی از رشت به غازیان ساخته و 35 کیلومتر طول دارد. راه شوسه مزبور از هر‌ حیث مرغوب و راحت و فقط یک عیب دارد؛ یعنی مبلغی را کمپانی دریافت می‌دارد بسیار گزاف و بدین‌جهت صعب‌العبور و از برای تجارت نامطلوب می‌باشد. راه مرداب برخلاف به‌صرفه، نزدیک، ولی معایب دیگری دارد که کمپانی خوشتاریا به ‌هیچ‌وجه مرتفع ننموده است.
این راه از مغرب رشت شروع شده و قسمت خشکی آن به پیره‌بازار منتهی می‌شود. پیره‌بازار یا پیله‌بازار، بندر کوچکی است که در ساحل یکی از شعب رودخانه سفیدرود، موسوم به خمام‌رود واقع شده و تقریبا هشت کیلومتر از شهر رشت فاصله دارد. شعبه مزبور که از رشت نیز عبور کرده و داخل مرداب می‌شود، بسیار کوچک و به ‌هیچ‌وجه قابل کشتیرانی نیست. تنها قایق‌های بادی بسیار کوچک می‌توانند به‌زحمت در رودخانه سیر کرده و خود را به پیره‌بازار رسانده، مسافرین و مال‌التجاره را به مرداب و از آن‌جا به انزلی حمل کنند.
کمپانی خوشتاریا که می‌بایستی مطابق با وضعیت طبیعی، راه‌آهن خود را از رشت به غازیان امتداد داده و راه خشکی را اتخاذ کند، به‌واسطه صرفه‌جویی از این راه طبیعی صرف‌نظر و توجه خود را به طرف راه پیره‌بازار معطوف و شعبه کوچک سفیدرود را با تمام معایب و مخاطرات آن مورد استفاده قرار داده است.
این راه‌آهن در رشت شروع شده و در پیره‌بازار خاتمه می‌یابد. طول آن تقریبا هشت کیلومتر یعنی متجاوز از یک فرسنگ است. اقامتگاه راه‌آهن در داخل شهر، پشت عمارت حکومتی واقع شده. پیداست چنین راه‌آهن کوچکی، استاسیون[تاسیسات] مجللی ندارد. در میان یک محوطه که چهار طرف آن طارمی کشیده‌اند، اتاق محقر چوبی ساخته و محل فروش بلیط قرار داده‌اند. اتاق انتظار و اتاق بوفه در این استاسیون وجود ندارد و در تمام سال در زیر برف و باران زمستان و آفتاب سوزناک تابستان، مسافران بدون پناهگاه، در کنار خط آهن منتظر حرکت ترن می‌شوند. عده واگن‌های ترن هیچ‌وقت از سه واگن تجاوز نکرده و چون هر واگنی گنجایش 32 نفر مسافر دارد، عده مسافرین ترن از 100 نفر بیشتر نمی‌شود. لوکومتیو، آتش‌خانه و... این قطار نیز مانند سایر متعلقات آن بسیار کوچک و تقریبا سماور بزرگی است که روی چهار چرخ قرار گرفته و دودکش عظیمی مانند کلاه بر سر نهاده است. اگر بخواهیم این آتش‌خانه را به آتش‌خانه‌های قطارهای سریع‌السیر اروپا تشبیه کنیم، موری نزد پیلی نهاده‌ایم.
این کمپانی از حیث اثاثیه بسیار فقیر و به ‌هیچ‌وجه اسباب یدکی ندارد. هرگاه یک قسمت از ترن معیوب شود، باعث فلج و تعطیلی اجباری راه‌آهن می‌گردد. این ترن، فقط روزی یک مرتبه مسافرت کرده و سایر اوقات را به رفع خستگی مصروف می‌دارد. فاصله بین ریل‌ها یا دو خط آهن، اندک و قریب به 70 سانتیمتر است. قطر و استحکام خطوط آهن را نیز نمی‌توان قابل تقدیر دانست. پیداست که در همه‌جا کمپانی اصول صرفه‎جویی و اقتصاد را مراعات کرده است. کمپانی از برای کار گذاشتن خطوط آهن، اراضی خصوصی ابتیاع نکرده و یک قسمتی از اراضی جاده عمومی یا شوسه رشت به پیره‌بازار را به اجاره آورده و از تسطیح اراضی ناهموار و ساختن پل‌های پرخرج، خود را معاف نموده است. هرچند این کار از برای کمپانی به‌صرفه نزدیک، ولی از حیث حُسنِ جریان امور اداری معایب بی‌شمار دارد؛ کمترین آن‌ها، تولید کندی در سیر ترن می‌باشد. غالبا مشاهده می‌شود که یک گله گوسفند و گاو و یا یک قطار شتر راه را مسدود و ترن را مجبور به توقف نموده‌اند؛ البته با این آتش‌خانه ضعیف و این موانع طبیعی و کمیِ فاصله بین دو خطوط آهن نمی‌توان سرعت و تندروی از ترن انتظار داشت. در مواقع عادی یعنی در مواقعی که سوء‌حادثه روی‌ نداده، ترن مسافرت هشت کیلومتری بین رشت و پیره‌بازار را در سه ربع ساعت طی می‌کند. یا به عبارت دیگر، به ‌سرعت 12 کیلومتر در ساعت راه می‌رود. کسانی که در راه‌آهن‌های اروپا مسافرت کرده‌اند، می‌دانند که بعضی از ترن‌های بین‌المللی در یک ساعت، 80 الی 100 کیلومتر مسافت می‌پیمایند. مکرر اتفاق می‎افتد که در بین راه، آتش‌خانه معیوب و از کشیدن ترن امتناع می‌ورزد. در آن موقع، چند نفر حمال قوی‌بنیه که دائما اجیر کمپانی هستند، واگن‌ها را از هم جدا کرده، هر دو ـ سه نفر از آن‌ها قوه متحرک یک واگن واقع شده و مسافرین را با ذلت و خواری بسیار به منزل می‌رسانند.
در این راه‌آهن، اتاق درجه اول و دوم موجود نیست. تمام مسافرین در درجه سوم نشسته و قیمت بلیط هر یک نفر، سه قران است. اگر بخواهیم باز در این مورد تشبیهی با راه‌آهن‌های فرنگ بکنیم، مقایسه به افتخار کمپانی خوشتاریا نخواهد بود. در مملکت فرانسه، نرخ بلیط راه‌آهن از قرار کیلومتری یک شاهی تعیین شده است. بنابراین اگر نظیر این مسافرت را در فرانسه می‌کردیم، قیمت بلیط را به جای سه قران، هشت شاهی می‌پرداختیم. ساعت حرکت ماشین، غیرمعین و منوط به عده مسافرین است؛ یعنی هروقت عده‌ای از مسافرین جمع شد، ترن راه می‌افتد. ولی عموم در حوالی ظهر، از رشت خارج و در پیره‌بازار دو ساعت توقف نموده و سه ساعت بعد از ظهر مجددا به ‌طرف رشت مراجعت می‌کند. دوراهی در بین راه ساخته نشده و هیچ‌وقت بیش از یک ترن نمی‌تواند در خطوط آهن در حرکت باشد. از‌ این‌رو، یک نفر مسافر که بخواهد به انزلی برود مجبور است اقلا یک شب در آن‌جا بماند. اهمیت تجارتی این راه‌آهن به منزله صفر است، زیرا سه واگن کوچک آن، گنجایش حمل مال‌التجاره نداشته و امتعه تجارتی کمافی‌السابق به ‌وسیله گاری و عراده از راه رشت به غازیان حمل می‌گردد.
در پیره‌بازار، کمپانی، بندر کوچکی احداث و مسافرین پس از ورود به آن‌جا سوار کرجی شده و دو نفر پاروزن، کرجی را به حرکت می‌آورند. در موقع رسیدن به مرداب، رودخانه به چندین شعبه منقسم شده و این شعب به ‌قدری کم‌آب هستند که عموما کرجی‌ها در میان شن و ماسه فرو رفته و خارج نمودن آن‌ها بسی دشوار است. البته می‌توان قیاس کرد که در مواقع طوفان و باد، کرجی به چه زحماتی دچار شده و چه صدماتی به مسافرین می‌رساند. در مرداب، دو کشتی بخاری کوچک موسوم به «بارکاس» و یکی متعلق به کمپانی خوشتاریا و دیگری متعلق به تجارتخانه علی‌اوف در سیر هستند و چهار ساعت بعد از ظهر، مسافران را به انزلی می‌رسانند. البته در فصل زمستان که روزها کوتاه و مرداب اغلب طوفانی است، مسافران بعد از غروب در انزلی پیاده شده و به ‌هیچ‌وجه نمی‌توانند به کارهای خود رسیدگی کنند و یک روز از عمر آن‌ها به‌ واسطه بی‌ترتیبی راه‌آهن
تلف شده است. 
باری، مطابق این اطلاعات پیداست که راه‌آهن رشت به پیره‌بازار ناقص و معایب بی‌شمار دارد که عمده‌ترین آن‌ها از این قرار است: اول گرانی قیمت بلیط، دوم بطوء[درنگ] کندی حرکت، سوم نقصان اثاثیه، چهارم نداشتن واگن جهت حمل مال‌التجاره، پنجم حرکت در ساعات غیرمناسب و عدم تکرار دفعات حرکت، ششم ناقص بودن آن از حیث طول و واگذار کردن قسمت عمده راه به
کرجی‌های کندرو و ناراحت.
این راه‌آهن چنان‌چه امروز موجود است، به ‌هیچ‌وجه در آتیه دارای اهمیت نخواهد بود، زیرا آن روز که در ایران تاسیس خطوط آهن شروع شود و بخواهد طهران را به انزلی به‌ وسیله راه‌آهن وصل کند، راه‌آهن را از غازیان شروع و از راه حسن‌رود در شرق مرداب به رشت خواهد رساند و این راه پیره‌بازار به‌ کلی متروک و مانند راه‌آهن‌های محلی اروپا خواهد بود که یک شهری را به دهات اطراف آن مربوط می‌کند.
عجالتا لازم‌ است از برای رفاهیت عامه و آبادانی مملکت و سهولت امور تجارت، دولت علیه ایران کمپانی خوشتاریا را مجبور کند که به رفع نواقص متعددی که ذکر شد پرداخته و به‌خصوص خط آهن خود را از پیره‌بازار تا مرداب امتداد داده و انتهای آن را در یکی از نقاط سواحل جنوبی مرداب قرار دهد و در آن‌جا بندرگاه کوچکی ایجاد نماید که کشتی‌های مختلف حامل مال‌التجاره و غیره، به‌طور مستقیم از انزلی حرکت نموده و به توقفگاه راه‌آهن آمده و بدون احتیاج به کرجی‌های کوچک، محتویات خود را به راه‌آهن بسپارند که از آن‌جا به طرف رشت حمل نماید. در این صورت علاوه بر ازدیاد عایدات کمپانی، چه منافع عمده عاید تجار گردیده و به‌‌علاوه اجناس بدون کرایه هنگفت و معطلی بسیار به رشت رسیده و البته ارزان‌تر به فروش خواهد رسید.
۲۸ مهر ۱۳۹۷ ۱۶:۰۴