چهارشنبه ۲۳ آبان ۱۳۹۷

اخبار

انگیزه‌شناسی تلاش روسیه در توسعه ریلیِ پیربازار

اشراف‌زاده گرجی در پیربازار

اشراف‌زاده گرجی در پیربازار
آن‌چه مسلم است، گیلان سررشته‌ی تاریخ و فرهنگ ایران در شمال کشور است. بسیاری این دیار را مهد تمدن و فرهنگ دانسته‌اند و مرکز آن، رشت را، شهر اولین‌ها می‌دانند. به گواهی اسناد، رشت در برهه‌های تاریخی و فرهنگی مختلف، پیش‌قدم و تاثیرگذار بوده و بسیاری از وقایع و رویدادهایی که زندگی مدرن را در ایران رقم زده‌اند، برای نخستین‌بار در این شهر رخ داده است. این سامان، در دوره‌ای از عصر قاجاریه به واسطه نزدیکی با بندر «پیربازار» و بندر انزلی، «دروازه اروپا» هم خوانده می‌شد.
پیربازار که در فاصله‌ی 9 کیلومتری شهر رشت قرار گرفته، درگذشته به لحاظ قرار گرفتن بر سرِ راه‌های ارتباطی، جایگاه ویژه‌ای داشت؛ زیرا بسیاری از رجال سیاسی، سفرا، مسافران و تاجران اروپایی برای استفاده از راه آبیِ دریای کاسپین، ناگزیر بودند از این بندر کوچک و پررونق بگذرند و از طریق بندر انزلی، خود را به قفقاز، روسیه و دیگر کشورهای اروپایی برسانند. در آن زمان، پیربازار، پیش‌بندرِ رشت محسوب می‌شد و کشتی‌ها و کرجی‌های حامل بار و کالاهای بازرگانی که از بندرهای قفقاز و روسیه به پیربازار می‌رسیدند، محموله خود را از این طریق به رشت و از آن‌جا به دیگر نقاط ایران می‌فرستادند. این وضعیت مدت‌های مدید ادامه داشت، تا این‌که جاده انزلی به رشت توسط یک کمپانی روسیه احداث شد و در پی آن، رفت‌وآمدها با کشتی و قایق به این بندر تاریخی به تدریج از بین رفت و ویژگی‌های بندری خود را تا دوره اول پهلوی به طور کامل از دست داد.
اما این رشد و رونقی که به‌واسطه این بندر و بندر انزلی در منطقه و هم‌چنین در بازار و تجارت‌خانه‌های رشت وجود داشت، رجال و کارگزاران آن زمان گیلان را به این فکر انداخت تا سرعت حمل‌ونقل را تسریع بخشیده و توسعه بیشتری را فراهم آورند. در این میان وجود خط آهن و قطاری که به این مهم بپردازد، بسیار احساس می‌شد. این کار سرانجام تحقق یافت و در سال 1295 خورشیدی خط آهنی از پیربازار تا رشت کشیده شد که تا حوالی سال 1311 خورشیدی فعالیت داشت. به گواهی اسناد موجود، قطار این خط آهن سه واگن داشت که در هر واگن، 32 نفر مسافر همراه با کالا جابه‌جا می‌شد. ایستگاه آن در رشت در ابتدای خیابان سعدی قرار داشت که نزد اهالی به «خط ماشین» معروف بود و در پیربازار هم، ایستگاه آن در محل خانه‌ی شادروان «میرمحمد حاکمی» برپا بود. این راه‌آهن در واقع برای رفت‌وآمد به انزلی طراحی شده بود و مسافران از طریق آن تا پیربازار رفته و از آن‌جا با کشتی و کرجی بر پهنه‌ی تالاب، به انزلی و از آن‌جا به دیگر نقاط سواحل دریای کاسپین می‌رفتند. طول این خط آهن ابتدا هشت یا 9 کیلومتر بود که بعدها به 12 کیلومتر هم رسید.
آن‌گونه که نوشته‌اند، این خط آهن با حمایت روس‌ها و البته بیشتر برای منافع خودشان در زمینه تردد سریع مسافر و جابه‌جایی کالا راه‌اندازی شده بود. بانی آن یک سرمایه‌دار و اشراف‌زاده‌ی گرجیِ تبعه روس بود که «اکاکی مفودیویچ خوشتاریا» نام داشت. خوشتاریا سال‌های پیش از جنگ جهانی اول به ایران آمد و مورد استقبال کنسول وقت روسیه در تهران و بعدها رشت قرار گرفت. شهرت او بیشتر به خاطر امتیازاتی است که از دولت آن زمان ایران، برای استخراج معادن، بهره‌برداری از جنگل‌های شمال، بهره‌برداری از نفت شمال و راه شوسه گیلان، به‌ویژه خط راه‌آهن پیربازار به رشت گرفته بود. او هم‌چنین امتیاز اولین کارخانه‌ی تولید چوب را نیز دریافت کرد و در این رابطه کارخانه‌ای همراه با برق در بندر انزلی برپا داشت و در جوار آن، کاخ باشکوهی هم در «میان‌پشته» احداث کرد که مجلل و مثال‌زدنی بود. این قصر بعدها پیشکش رضاشاه شد تا این‌که در سال 1307 خورشیدی به دستور او تخریب و به قولی عمدا در آتش سوخت. بعد از این اتفاقات، کاخی جدید در محل آن احداث شد که امروزه محل کاخ‌موزه‌ی نیروی دریایی است.
خوشتاریا و شرکت بزرگ او سال‌ها در شمال ایران، به‌ویژه گیلان به ثروت‌اندوزی مشغول بود که بعدها مغضوب رضاشاه قرار گرفت و به ناچار از ایران رفت و عاقبت در سال 1932 میلادی برابر با سال 1311 خورشیدی در سن 59 سالگی در پاریس درگذشت و در گورستان پرلاشز مدفون شد. گفته می‌شود همسر او تورکیا، خواهر زن عبدالحسین‌خان تیمورتاش حاکم سابق گیلان در دوره نهضت جنگل و وزیر دربار دوره رضاشاه بود که مزارش امروزه در گورستان ارتدوکس‌های روس در دروازه دولابِ تهران قرار دارد.|
 
منابع:
1 ـ رشت در آیینه تاریخ، تالیف نگارنده
2 ـ تاریخ جامع بندر انزلی، نوشته‌ی عزیز طویلی
3 ـ تاریخ بیست‌ساله ایران، نوشته‌ی حسین مکی
4 ـ پنجاه سال نفت ایران، نوشته‌ی مصطفی فاتح
۲۸ مهر ۱۳۹۷ ۱۱:۱۹